विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

वि० ध० ॥ ३८८ ॥ तृ० सं० अ० ४६ ॥ ३८८ ॥

तत्र पूजयेत ॥ शृण्वन्मनसोद्दिश्य देवं पद्मं प्रतिष्ठितम् ॥ तमेव पूजयेत्तत्र नान्यं देवं कथञ्चन ॥ ७ ॥ पद्मस्य रूपं कथितं तवैतत्पद्मं समग्रा वसुधा निरुक्ता ॥ तत्रार्चनं कार्मुकधर्मशत्रोर्गुणांस्त्वितांस्ते वरदा भवन्ति ॥ ८ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे पद्मरूपनिरूपणो नाम पञ्चचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ॥ ४५ ॥ ॥ वज्र उवाच ॥ रूपगन्धरसैर्हीनः शब्दस्पर्शविवर्जितः ॥ पुरुषस्तु त्वया प्रोक्त स्तस्य रूपमिदं कथम् ॥ १ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ प्रकृतिर्विकृतिस्तस्य रूपेण परमात्मनः ॥ अलक्ष्यं तस्य तद्रूपं प्रकृतिस्सा प्रकीर्त्तिता ॥ ॥ २ ॥ साकारा विकृतिर्ज्ञेया तस्य सर्वं जगत्स्मृतम् ॥ पूजाध्यानादिकं कर्तुं साकारस्यैव शक्यते ॥ ३ ॥ स्वतस्तु देवस्याकारः पूजनीयो यथाविधि ॥ अव्यक्ता हि गतिर्दुःखं देहवद्भिरवाप्यते ॥ ४ ॥ अतो भगवतानेन स्वेच्छया तत्प्रदर्शितम् ॥ प्रादुर्भावेष्व थाकारं तं दिशन्ति दिवौकसः ॥ ५ ॥ एतस्मात्कारणात्पूजा साकारस्य विधीयते ॥ हेतुमच्च तदाकारं तन्मे निगदतः शृणु ॥ ६ ॥ अरुणं रजसो वर्णं तेन पद्माग्रसन्निभः ॥ ब्रह्मा देववरो ज्ञेयस्सर्वसत्त्वनमस्कृतः ॥ ७ ॥ ऋग्वेदः पूर्ववदनं यजुर्वेदस्तु दक्षिणम् ॥ पश्चिमं सामवेदः स्यादथर्वणमथोत्तरम् ॥ ८ ॥ ये वेदस्ते मुखा ज्ञेयाश्चतस्रो बाहवो दिशः ॥ आप एव जगत्सर्वं स्थावरं जङ्गमं तथा ॥ ९ ॥ ताश्च धारयते ब्रह्मा तेन हस्ते कमण्डलुः ॥ अक्षमाला विनिर्दिष्टा कालस्तु ब्रह्मणः करे ॥ १० ॥ कलनात्सर्वभूतानां काल इत्यभिधीयते ॥ यज्ञो विततस्तेन सर्वः शुक्लांशुकेन कर्मणा ॥ ११ ॥ शुक्लांशुकमतो ज्ञेयं वासः कृष्णाजिनं विभोः ॥ भूलोकोऽथ भुवो लोकः स्वर्लोकोऽथ महस्तथा ॥ १२ ॥ जनस्तपश्च सत्यं च सप्त लोकाः प्रकीर्तिताः ॥ ये च लोकास्ते रथे हंसा ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ॥ १३॥ विष्णोर्नाभौ समुत्पन्नं यत्पद्मं सा महीभुजः ॥ मेरुस्तु कर्णिका तस्य विज्ञेया राजसत्तम ॥ १४ ॥ सर्वत्र पार्थिव स्थैर्यं ध्यानसम्मीलितेक्षणः स्थितम् ॥ पद्मासनस्थं भगवन्तमन्विच्छेत्पार्थिवेन तु ॥ १५ ॥ आत्मनः परमं धाम रूपहीने विचिन्तयेत् ॥ हृद्यस्थं जगतामास्ते ध्यानसम्मीलितेक्षणः ॥ १६॥ तथैवौषधयो राजन्सङ्ग्रहणकारणाः ॥ ब्रह्मणस्त्वथ ता जटा ज्ञेयाः सर्वगस्य महात्मनः ॥ १७ ॥ प्रकाशकानि लोकस्य विद्यास्थानानि यानि च ॥ तस्याश्वा गगजातानि ज्ञेयानि परमेष्ठिनः ॥ १८ ॥ एतद्धि तस्याप्रतिमस्य रूपं कथितं सर्वजगन्मयस्य ॥ एवं शरीरेण जगत्समग्रं सन्धारयन्नेव जगत्प्रधानः ॥ १९॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मा०सं० ब्रह्मारूपनिर्माणो नाम षट्चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ॥४६॥ मार्कण्डेय उवाच ॥

---

१ 'सर्वत्र पार्थिवं स्थैर्यं ध्यानसन्न्यस्तः परम्' इति पा० ।