विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

स्थानं तथा शून्यसुशून्यम् ॥ सनीहारादिगन्तं च हेमन्तं दर्शयेद्बुधः ॥ ७८ ॥ दह्यमानसमारूढं शीतातुरजनसङ्कुलम् ॥ शिशिरं तु लिखेद्विद्वान् सच्छन्नदिगन्तरम् ॥ ७९ ॥ वृक्षाणां पुष्पफलतः प्राणिनां मदतास्तथा ॥ ऋतूनां दर्शनं कार्यं लोकान्वृष्ट्वा नराधिप ॥ ८० ॥ रसभावाश्च कर्तव्या यथापूर्वमुदाहृताः ॥ यथाप्रोगे तु युञ्जीत नृत्ताभिनिहितस्त्व च ॥ ८१॥ शुष्कं वर्ततया वस्तु चित्रं तन्मध्यमं स्मृतम् ॥ शुष्काद्रमभयं प्रोक्तं चार्द्रं मथ तथोत्तमम् ॥ ८२ ॥ यथादेशं यथाकालं यथादेशं यथावयः ॥ क्रियमाणं भवेद्धन्यं विपरीतमतोऽन्यथा ॥ ८३ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे तेः करणक्रानितविलासरासादिभिः ॥ लिखितव्यंमीक्षणलोचनमादादङ्कयति चित्रममीप्सितकामदम् ॥ ८४ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ शृङ्गारहास्यकरुणवीररौद्रभयानकाः ॥ बीभत्साद्भुतशा मा० व० सं० रूपनिर्माणं नाम द्विचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ॥ ४२ ॥ तत्र यत्कान्तिलावण्यलेखामधुर्यसुन्दरम् ॥ विद्वांश्चेववरामरणं शृङ्गारे तु रसे भवेत् ॥ २ ॥ यत्कुब्जवाम न्ताश्चैव नव चित्ररसाः स्मृताः ॥ १ ॥ वृथा च हस्तं संकोच्य तत्स्याद्धास्यकरे रसे ॥ ३ ॥ याच्ञाविरहसंन्यासगतान्किकृपण्यसनादिषु ॥ अनुकम्पितकं यत्स्या नश्रामशीर्षादिकप्रदर्शनम् ॥ वृथा च हस्तं संकोच्य तत्स्याद्धास्यकरे रसे ॥ ३ ॥ दीप्तशस्त्राभरणयुक्तं रौद्ररसे भवेत् ॥ ५ ॥ प्रतिज्ञागर्मशौर्यादिव्यथैर्यो ल्लिखेत्तत्करुणारसे ॥४॥ पारुष्यविकृतिकोधविपयस्थार्थ न दर्षणम् ॥ दीप्तशस्त्राभरणयुक्तं रौद्ररसे भवेत् ॥ ५ ॥ प्रतिज्ञागर्मशौर्यादिव्यथैर्यो दार्यदर्शनम् ॥ सस्मयं सश्रुभुकुटिवीरं वीररसेऽद्भुतम् ॥६॥ दुष्टदर्शनेनभ्यात्संहस्यापादकद्धि यत् ॥ तत्स्याद्भयानकरसे प्रयोगे चित्रकर्मणः ॥७॥ श्मशानागर्हितं वातत्करणं स्थानदारुणम्। विचित्तवद्धचेष्टं तद्बीभत्सरसे भवेत् ॥८॥ अद्भाविनीतरमश्रीचिन्तं ताहृद्यमुखानतम् ॥ प्रदर्शयति चान्योऽन्यं तदद्भुतरसाश्रयम् ॥९ ॥ यच्चतत्सौम्याकृतिध्यानधारणासनबन्धनम् ॥ तपस्विजनभूयिष्ठं तत्तु शान्ते रसे भवेत् ॥ १० ॥ शृङ्गारास्य शान्त्याख्या लेखनीया गृहेषु ते ॥ ११ ॥ परशेषा न कर्तव्या कदाचिदपि कस्यचित् ॥ देववेश्मनि कर्तव्या रसाः सर्वे नृपालये ॥ १२ ॥ राज वेश्मनि नो कार्या राज्ञां वासगृहेषु ते ॥ समावेद्मसु कर्तव्या राज्ञां सर्वरसा गृहे ॥ १३ ॥ वर्जयित्वा सभां राज्ञो देववेश्म तथैव च ॥ युद्धश्मशान करुणातृडःस्वांतंकृतिस्तथा ॥ १४ ॥ अमङ्गल्यांश्च न लिखेत्कदाचिदपि वेश्मसु ॥ निधिशृंगान्नृपान्प्राज्ञाञ्जीविद्धिहस्तवात्रांङ्कजान् ॥ १५ ॥ निधि विद्याधरा राजन्ऋषयो गरुडस्तथा ॥ हृत्सम्यंच सुमाङ्गल्यं ये च लोके प्रकीर्तिताः ॥ १६ ॥ लिखितव्या महाराज गृहेषु सततं नृणाम् ॥ चित्रकर्म न कर्तव्यमात्मना स्वगृहे नृप ॥ १७ ॥ दौर्बल्यं स्थूलरेखत्वमविभक्तत्वमेव च ॥ वर्णानां सङ्करश्चात्र चित्रदोषाः प्रकीर्तिताः ॥१८॥

---

१ 'दृष्टके दर्शनेनोक्ष्यम्' इति क०, 'दुष्टदर्शनाल्लक्ष्य' इति ख० ।