विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

शृङ्गद्रव्याणि कनकं रजतं ताम्रमेव च ॥ अभ्रकं राजवर्तं च सिन्दूरं त्रपुमेव च ॥ २५ ॥ हरितालं सुधा लाक्षा तथा हिङ्गुलकं नृप ॥
नीलं च मनुजश्रेष्ठ तथान्ये सन्त्यनेकशः ॥ २६ ॥ देशेदेशे महाराज कायस्ते रत्नसंयुताः ॥ लोहानां पत्रविन्यासं भूयोऽपि
रसक्रिया ॥ २७ ॥ संकटं लोहविन्यस्तमभ्रकं द्रावणं भवेत् ॥ एवं भवति लोहानां लेखने कर्मयोग्यता ॥ २८ ॥
अभ्रकद्रावणं प्रोक्तं सुरसेन्दुजसम्भवैः ॥ चुम्बाकुष्ठोद्भव बकुला निर्यासस्तमभाङ्गत्वेत ॥ सर्वमेषामिव रङ्गाणां सिन्दूरक्षीर्
इष्यते ॥ २९ ॥ मातङ्गदन्तवज्रस्पर्शबद्धैः संस्तम्भितं चित्रसुदशरापुच्छैः ॥ धौतं जलेनपि न नाशयेत तिष्ठत्यनेकान्यपि वत्सरा
णि ॥ ३० ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे शृङ्गल्यक्तिकरो नाम चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ॥ ४० ॥ मार्कण्डेय
उवाच ॥ सत्यं च वैणिकं चैव नागरं मिश्रमेव च ॥ चित्रं चतुर्विधं प्रोक्तं तस्य वक्ष्यामि लक्षणम् ॥ १ ॥ यत्किञ्चिल्लोकसादृश्यं चित्रं तत्सत्य
मुच्यते ॥ दीर्घाङ्गं सप्रमाणं च सुकुमारं सुभूमिकम् ॥ २ ॥ चतुरस्रं सुसम्पूर्णं न दीर्घं नोल्वणाकृतिम् ॥ प्रमाणं स्थानलम्भाढ्यं वैणिकं तन्निगद्यते ॥ ३ ॥
दृढोपचितसर्वाङ्गं वर्तुलं नघनोल्बणम् ॥ चित्रं तं नागरं ज्ञेयं स्वल्पमाल्यविभूषणम् ॥ ४ ॥ चित्रमिश्रे समाख्यातं समासान्मनुजोत्तम ॥ तिस्रश्च
वर्तनाः प्रोक्ताः पत्राद्रेहिकबिन्दुजाः ॥ ५ ॥ पत्राकृतियी रेखाभिः कथिता च वर्तना ॥ अतीव कथिता सूक्ष्मा तथाऽहैरिकवर्तना ॥ ६ ॥
तथा च स्तम्भनायुक्ता कथिता बिन्दुवर्तना ॥ ८ ॥ दौर्बल्यविद्विरेडस्सर्वमविभक्तत्वमेव च ॥ ७ ॥ बृहद्गण्डोष्ठनेत्रत्वमविरुद्धत्वमेव च ॥ मानवा
कारता चेति चित्रदोषाः प्रकीर्तिताः ॥ ८ ॥ स्थानप्रमाणभूलम्बो मधुरत्वं विभक्तता ॥ सादृश्यं पदवृद्धिश्च गुणाश्चित्रस्य कीर्तिताः ॥ ९ ॥
रेखा च वर्तना चैव भूषणं वर्णमेव च ॥ विज्ञेया मनुजश्रेष्ठ चित्रकर्मसु भूषणम् ॥ १० ॥ रेखां प्रशंसन्त्याचार्या वर्तनां च विचक्षणाः ॥
स्त्रियो भूषणमिच्छन्ति वर्णाढ्यमितरे जनाः ॥ ११ ॥ इति मत्वा तथा यत्नः कर्तव्यश्चित्रकर्मणि ॥ सर्वस्य चित्तग्रहणं यथा स्यान्मनु
जोत्तम ॥ १२ ॥ दुरासनं दुरानीतं पिपासा चान्यचित्तता ॥ एते चित्रविनाशस्य हेतवः परिकीर्तिताः ॥ १३ ॥ स्वावृत्तिकायकाशा च
निदेशां मधुका शुभा ॥ सुप्रसन्नाभियुक्ता च भूमिः स्याच्चित्रकर्मणि ॥ १४ ॥ सुस्निग्धविस्पष्टसुवर्णरेखं विद्धान्वयथोद्देशविशेषवेशम् ॥ प्रमाणशोभा
भिरहीयमानं कृतं भवेच्चित्रमतीव चित्रम् ॥ १५ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० मा० सं० वर्तनो नामकश्चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ॥ ४१ ॥

---

१ 'रते शृङ्गाकर्म' इति ख० । २ 'रच्यार्यास्तोऽस्य' - इति ख० ।