विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

वि० प्र० ॥३३५॥ तृ० खं० अ० ४२ ॥३३६॥

मार्कण्डेय उवाच ॥ यथा देवस्तथाचित्रे कर्तव्यः पृथिवीश्वर ॥ १ ॥ एकैकं हृत्के रोम कर्तव्यं पृथिवीक्षिताम् ॥ २ ॥ ऋषयश्च सुगन्धर्वा दैत्याश्च सह दानवाः ॥ मन्त्रिणश्च महाराज संवत्सरपुरोहितौ ॥ २ ॥ कार्या भद्रप्रमाणेण ब्राह्मणाश्च नरेश्वर ॥ ऋष- यस्तत्र कर्तव्या जटाजूटोपशोभिताः ॥ ३ ॥ कृष्णाजिनोत्तरीयाङ्गा दुर्बलास्तेजसा युताः ॥ देवताश्चापि गन्धर्वा मुकुटेन विवर्जिताः ॥ ४ ॥ कर्तव्यास्ते महाराज शिरसोरूपशोभिताः ॥ ब्रह्मन्यस्विनो विप्राः शुक्लाम्बरधरास्तथा ॥ ५ ॥ मन्त्रिणश्च महाराज संवत्सरपुरोहितौ ॥ सर्वालङ्कारसंयुक्तानेतोष्णीषाणिरूपयेत् ॥ ६ ॥ मुकुटेन विहीनांस्तु सोष्णीषान्कारयेच्च तान् ॥ दैत्याश्च दानवाश्चैव कर्तव्या भ्रुकुटीमुखाः ॥ ७ ॥ वर्तुलाक्षास्तथा कार्या भीमवक्त्रांस्तथैव च ॥ तेषामभ्युद्धतो वेषः कर्तव्यः पृथिवीपते ॥ ८ ॥ रुद्रप्रमाणाः कर्तव्यास्तथा विद्याधरा नृप ॥ सपत्नीकाश्च ते कार्या माल्यव्यालङ्कारधारिणः ॥ ९ ॥ खड्गहस्ताश्च ते कार्या गगने वाथ वा भुवि ॥ मालव्यपरिमाणेन किन्नरोरगराक्षसाः ॥ १० ॥ रुचकस्य प्रमाणेन गुह्यः कार्या नराधिप ॥ शशकस्य प्रमाणेन प्रधानं मानवं लिखेत् ॥ ११ ॥ पिशाचा वामनाः कुब्जाः प्रमथाश्च महीभुजः ॥ मानित्रियमतः कार्यं रूपविप्रममस्तथा ॥ १२ ॥ स्वायुरुद्रप्रमाणाश्च सर्वा वै योषितः स्मृताः ॥ किन्नरा द्विविधाः प्रोक्ता नृवक्त्रा हयविग्रहाः ॥ १३ ॥ नृदेहाश्चाश्ववक्त्राश्च तथान्ये परिकीर्तिताः ॥ अश्ववक्रास्तु कर्तव्याः सर्वालङ्कारधारिणः ॥ १४ ॥ गीतवाद्यसमायुक्ता द्युतिमन्तस्तथैव च ॥ उक्तञ्चा राक्षसाः कार्या विकलाक्षा विभीषणाः ॥ १५ ॥ देववत्काराश्च कर्तव्या नागाः फणविराजिताः ॥ सालंकाराः स्मृताः सर्वे यशस्तेऽभिमहिता मया ॥ १६ ॥ सुपूर्णा प्रमथाः कार्याः प्रमाणेन विवर्जिताः ॥ पिशाचाश्च तथा कार्या प्रमाणेन विवर्जिताः ॥ १७ ॥ नानावस्त्रावृतव्याः कार्या देवतानां तथा गणाः ॥ नानावेषा महाराज नानायुधधरास्तथा ॥ १८ ॥ नानाकोडाप्रमत्तश्च नानाकर्मकरास्तथा ॥ एकरूपास्तु कर्तव्या वैष्णवानान्तथा गणाः ॥ १९ ॥ तथापि तेषां कर्तव्या भेदाश्चत्वार एव च ॥ वासुदेवसमाः कार्या वासुदेवगणाः शुभाः ॥ २० ॥ संकर्षणेन सदृशास्तद्वत्प्रद्युम्ननिभास्तथा ॥ प्रद्युम्नसंनिकाशाश्च तद्गुणाः सदृशास्तथा ॥ २१ ॥ तत्स्वभावाः स्मृताः सर्वे तदायुधधरास्तथा ॥ नीलोत्पलदल श्यामाश्चन्द्रशुम्भ्रांस्तथैव च ॥ २२ ॥ तथा मरकतक्राभाः सिन्दूरसदृशप्रभाः ॥ रुचकस्य तु मानेन वेश्याः कार्यास्तथा स्त्रियः ॥ २३ ॥ वैश्यानामुद्धृते वेशे कार्यं शृङ्गारसम्मतम् ॥ मालव्यायास्ततः कार्या लज्जावत्यः कुलस्त्रियः ॥ २४ ॥ नाट्यश्रुतेन वेशेन सालंकारास्तथैव च ॥ दैत्यदानवयक्षाणां राक्षसानां तथैव च ॥ २५ ॥ हंसरूपस्यतथा कार्याः पत्न्यो मनुजसत्तम ॥