विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

वि० पु० ॥३३४॥ तृ० सं० अ० ४०

वज्रसंवादे चित्रसूत्रे शेषवृद्धिनमोक्तश्चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः॥ ३९ ॥ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ॥ स्निग्धकर्कशिकाचूर्णं त्र्यंशं दित्त्वा सुदस्ततः ॥ गुग्गुलं सम्प्रगृह्यैवं मधुकं सुरकं गुडम् ॥ १॥ कुसुमं तैलसंयुक्तं कृत्वा दद्यात्समांशकम्॥ त्रिभागमसिदग्धाया सुधायास्त्व चूर्णितम् ॥२॥ बिल्वजं द्र्व्यसम्मिश्रं तद्दद्याच्च सपकं कषमावालुकांशं ततो दद्यात्स्वालुकरूपेण बुद्धिमान्॥३॥ ततः शक्लतोयेन प्लावयेच्चिच्छलेन तमापरीकृतं सम्भ्रं तन्मासमात्रं निधापयत्ता॥४॥मादेकं मासमात्रेण गतसुद्रव्य यत्नतः ॥ दृथाप्यलेपं निपुणः शुष्के कुड्ये विमृश्य तु ॥५॥ सूक्ष्मं समं सववद्वन्धं निम्नन्नोन्नतिविना कृतम् ॥ न चातिघ्नन्तं यात न चातितनुलाङ्कलम् ॥ ६॥ यदा शुष्कं भवेत्कुड्यं तत्प्रतिप्रससङ्कृतम् ॥ तया मृदा सर्जरसा तैलभागावियुक्तया ॥७॥ सृक्ष्णीकुर्यात्प्रयत्नेन लेपनैः श्लक्ष्णमन्तैः ॥ मुहुर्मुहुश्च क्षीरेण सिक्त्वा मार्जनयत्नतः ॥ ८ ॥ सद्यः शोषमुपायाते कुड्यं तन्न्युवजेन्नर ॥ अपि वर्षशतस्यान्ते न प्रणश्येत्तु कर्हिचित् ॥ ९ ॥ अनेनैव प्रकारेण द्विविधेयंस्कृताः ॥ कर्तव्याश्चित्रवृत्तौषा विविधा मणिभूमयः ॥ १० ॥ कुड्ये शुष्के तिथौ शस्ते रूपे च गुणसंयुते ॥ चित्राचार्यौ विशेषेण श्वेतावासा यतात्मवान्॥ ॥ ११ ॥ ब्राह्मनान्पूजयित्वा तु स्वस्ति वाच्य प्रणम्य च ॥ तद्विदुश्च तथाप्यान्यं गुरुंश्च गुरुवत्सलः ॥ १२ ॥ प्राङ्मुखो देवताध्यायी चित्रकर्म समाचरेत् ॥ १३ ॥ श्वेतरक्तारुणैर्वापिनानैर्वापि कथंचिद्भवम् ॥ १३ ॥ आदिख्य स्थापयीद्वान्प्रमाणं स्थानके तथा ॥ ततस्तं रञ्जयेद्रङ्गैर्यास्थानगा नुकूचतः ॥ १४ ॥ श्यामा गौरी तथा तस्य च्छविः ख्यातां प्रदर्शयेत् ॥ तस्याश्च लक्षणं प्रोक्तं माताया नृप विस्तरे ॥ १५ ॥ मूलरङ्गाः स्मृताः पञ्च श्वेतः पीतो विलोमतः ॥कुरूपो नीलश्च राजेन्द्र शतरशोशतस्तः स्मृताः ॥ १६॥ पूर्णरङ्गविभागेन भावकल्पनया तथा।स्वबुद्ध्या कारयेद्रङ्गान् ऽशतशोऽथ सहस्रशः ॥ १७॥ नीलोच्छ्रित्यान्तिकैः पालाश इति शम्यते ॥ स गुरुः श्वेतामिश्रश्च नीलासम्भ्राधिक एव च ॥ १८॥ एकाधिकं न भवति च्छवीनम्मनुरूपतः ॥ श्वेताधिको वा न्यूनो वा समांशोवेति स त्रिधा ॥१९॥ स एकस्तन्मनायुक्तो बहुधैवं विकल्पते ॥ तेन दूर्वाङ्कुरा पीतः कपित्थवद्वरैस्तैः शुभाः ॥ २० ॥ क्षुद्रश्यामश्चकृत्तयः कर्तव्याश्छवयौ नृप ! ॥ नीलः पाण्डुरसम्भूतो विरूङ्गः सोऽप्यनेकथा ॥ २१ ॥ अन्यो न्यास्याधिकं न्यूनं समांशराविकल्पना ॥ तेन नीलोत्पलन्निभा मापसच्छद्रणप्रभा ॥ २२ ॥ क्रियते च्छवयो रम्या यथाप्रोगिविनिश्चयात् ॥ लाक्षया श्वेतया युक्ता लाक्षारोगोपिन्द्वृया॥२३॥गक्ता रक्तोत्पलरुश्यामा च्छविर्भवति शोभना ॥ सापि नानाविधानन्यान्वर्णान्कुर्वीत वर्हुत ॥२४॥

॥३३४॥

---

१ 'नीलोत्पलन्निभैर्विस्तैः' - इति ग० ।