विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

स्थित्यर्धमुन्मुखश्चाङ्गैः परिवृत्तवशोद्भवेत् ॥ किञ्चिद्व्यत्यागतौ कार्यावुपरिष्टादधः पुरः ॥ २७ ॥ अर्धाविक्षिप्तसाहच्यं विरसम्प्रम्यसंस्थितम् ॥ मध्येन नेत्ररन्ध्रेण पृथग्भागविलोपिना ॥ २८ ॥ विज्ञेयं दधतः कायं परिवृत्तं नरेश्वर ॥ समदृष्टिशिरस्कैस्तौ दृश्यौदृष्टौ तु यत ॥ २९ ॥ ऊर्ध्वतः क्षीणदृष्ट्यर्थं दृश्या शेषं कटिस्थलम् ॥ क्षुत्तषादाङ्गुलितलं दृश्याशेषतलद्वयम् ॥ ३० ॥ चतुरस्रं सुसम्पूर्णमसंभ्रान्तकदर्शनम् ॥ प्रकाशिताहृतबाहुश्च दृष्टसुव्यक्तकन्धरम् ॥ ३१॥ क्षुतं जङ्केतौ ज्ञेयं नाम्ना स्थानं समानतः ॥ नीचान्येतानि सर्वाणि तथोक्तेर्विभराजितम् ॥ ३२ ॥ ललितैर्ललितव्यानितै त्वयायुक्तमथो नव ॥ एषां प्रज्ञाविशेषेण विकाराणि बहून्यपि ॥ ३३ ॥ एकैकशश्च भूभागैः कर्तव्यानि यथाविधि ॥ त्वया मन्तः समासाद्य सम्यङ् मानं तु भूतले ॥ ३४ ॥ स्थानान्येतानीमानि मानाद्यैर्गुणैर्लक्षणैर्यानि शृण्वतः ॥ नैवैतानिह्यानि सर्वाणि वैष्णवनिन्दत ॥ ॥ ३६ ॥ स्थानानि नाधिकमतः परमस्ति हि किचन ॥ जीवलोके परिक्रम्य सतत स्थाणुजङ्गमम् ॥३६॥ उत्तमाधममध्येषु प्रमाणगुणतः सदा। चित्रं विचित्रं विविधं प्रमाणं ज्ञेयमेव च ॥३७॥ क्षयवृद्धी च कात्स्न्येन मया तेऽभिहितेऽनघ ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि क्षयवृद्धिर्विधिं क्रमात्॥३८॥ चित्रवृद्धिसंज्ञेयं समासेनेतरेण च ॥ त्रयोदशविधेनात्र क्षयवृद्धिरुदाहृता ॥ ३९ ॥ स्थानानां बहुसंस्थानत्वाङ्गवयवसम्भवा ॥ स्थानं पृष्ठ- गतं पूर्वमवर्जगतमेव च ॥ ४० ॥ मध्यार्धार्थं तथार्धार्थं साचीकृतमुखं तथा ॥ नतं गण्डपरावृत्तं पृष्ठगतमथापि च॥ ४१॥ पार्श्वगतं च विज्ञेय- मुत्क्षेपं चलितं तथा ॥ उत्तानं वलितं चेति स्थानानि तु त्रयोदश ॥ ४२ ॥ कार्याण्येतानि सर्वाणि नामसंस्थानतो नृप ॥ मण्डल्यनीह वैशाखप्रत्यलीढक्रियाक्रमैः ॥ ४३ ॥ समासाद्वाह्यसंस्थाः पादाः सुस्थितानि चलानि च ॥ समाससम्पदस्य च द्विविधं स्थानकं भवेत् ॥ ४४ ॥ तद्गत्या पद्धयुगिष्टं स्थानं सम्पदं स्मृतम् ॥ मण्डलञ्च द्वितीयं स्यात्स्थानान्यन्यानि यानि च ॥ ४५ ॥ तान्येकसम्पदानि विचित्राणि चलानि च ॥ तत्र वैशाखमालीढं प्रत्यालीढं च धन्विनाम् ॥ ४६ ॥ चित्रगोमूत्रकगते विषमं खड्गचर्मिणाम् ॥ चलितं सवितागतम्ताललीढेकपद क्रमम् ॥ ४७ ॥ शक्तितोमरपाषाणभिन्दिपालादिधारिणाम् ॥ सर्वत्रलितं चक्रशूलगदाकुणपधारिणाम् ॥ ४८ ॥ एकापदस्- मस्थानं द्वितीयन्तु विद्रुतम् ॥ शरीरं च सलीलं स्यात्सावधैर्मैः क्वचिल्लुतम् ॥ ४९ ॥ लीलाविलासविभ्रान्तं विशालं जघनस्थलम् ॥ स्थिरैकपादविन्यासं स्त्रीरूपं विलिखेद्बुधः ॥ ५० ॥ प्रमाणहीनस्तु जनोऽभ्युत्थानकालस्य भावस्य चलात्तु श्चित्थ्याम् ॥ इति प्रतिपन्नस्यात्मधिया बुधेन कार्यं प्रमाणं क्षयवृद्धियोगे ॥ ५१ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेय-