विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

वि० ध० ॥ ३२२ ॥ तृ० खं० अ० ३१ ॥ ३२३ ॥

ऋजुवागतं भवेद्द्यंस्तु तदनन्तरम् ॥ साचीकृतशरीरं च सव्यग्रीर्विलोचनम् ॥ २ ॥ ततः पार्श्वगतं नाम पुरावृत्तमतःपरम् ॥
पृष्ठागतमयः कार्यं पूर्वावृत्तं समागतम् ॥ ३ ॥ एतान्यनेकभेदानि नव स्थानानि भूपिते ॥ एकैकस्येह भवतः शृणु मे
नृप लक्षणम् ॥ ४ ॥ तत्राभिमुखमेवादी स्पद्यमानगुणान्वितम् ॥ सुसम्पूर्णं सुचाव्वङ्गं सुसूक्ष्मलक्षणैर्वकम् ॥ ५ ॥ सुशुद्धं मधुरं
स्पष्टरेखासंस्कारशोभितम् ॥ बद्धस्वस्थानसम्पन्नमलीणगात्रं पृष्टगं न तु ॥ ६ ॥ मुखस्यपादविततांशोनं वक्षस उदरं तथा ॥ कट्या च स्कन्ध-
देशश्च ऊरूश्च क्षयं गता ॥ ७ ॥ नासापुटाग्रघोणानां चतुर्थांशं च वृद्धिमत ॥ क्षयं नीतं त्रिभागं न यस्य गात्रेष्व्य एव च ॥ ८ ॥ कान्तरूपं
परं स्थानं स्थानलक्षणचोपपादितम् ॥ एतद्व्यंजनानामुक्तंमनेकगुणान्वितम् ॥ ९॥ गतियुग्मस्मिल्लग्नेन नेवद्वारे सुवर्तनाम्॥ सुकुमारं चतुर्भागं हीणं
सर्वांगशोभनम् ॥ १० ॥ अध्यर्धभ्रूललाटे चाप्यर्धचैवांगसुत्कटम् ॥ भागद्वयावशेषार्धं कलापादार्धलोचनम् ॥ ११ ॥ कलावद्बालभ्रूलेवं लिखितं
स्निग्धलेखया ॥ न च च्छायागतं काले न चावक्त्रंञ्जकोपनम् ॥ १२ ॥ चेकारीकत्वचैव नृप साचीकृतमिहोच्यते ॥ अर्धं नेत्रं मुखे यस्य लुप्सम
चक्षुर्ने तथा ॥ १३ ॥ भद्रो ललाटमात्रञ्च दृश्यानां सग्भव तु ॥ मात्रार्धा चैकतो गण्डं दृश्यमर्धकुतस्तथा ॥ १४ ॥ मात्रार्धं कण्ठदेशाच्चा ग्रव-
र्माविष्कृतं हनोः ॥ १५ ॥ उत्सोडवं मुखं लिप्तं नान्यस्याच्छिद्यमूल्यम् ॥ १६ ॥ अध्यर्धशेषा च कटी अन्यश्च दर्शनीकृतम् ॥ अध्यर्धांशं परिज्ञेयमा
कारणेनोत्तमादिना ॥ १७ ॥ एकांशमक्रक्रैलेवसप्तमनामा ललाटवत् ॥ १८ ॥ यस्यावलोक्यते पार्श्वं दक्षिणं सव्यमेव वा ॥ १७ ॥ कृत्स्नमन्य-
र्हिगतं तदङ्गमङ्गवितस्तथा ॥ एकांशमक्रकेलेवसप्तमनामा ल्लाटवत् ॥ १८ ॥ एकं श्रोत्रं यदर्थं स्याच्चिबुकार्थं शिरोरुहम् ॥
गृहीतंमानलावण्यमधुनादिगुणान्वितम् ॥ १९ ॥ पार्श्वगतमिति प्रोक्तं तत्स्याद्विज्ञित्संज्ञितम् ॥ अपाङ्गेकूं कण्ठशेणे कण्ठदेशे तथैव च ॥ २० ॥
बाहुमण्डललाटेषु कालाख्यं क्षयमागतम् ॥ बाहुवक्षःकटितटिप्रथयितु...... ॥ २१ ॥ द्विकले द्विकले ज्ञात्वा पृथाभागं कृषीकतम् ॥
अनुक्तंप्रप्रमाणेण नातितिरोष्णडामेव च ॥ २२ ॥ एतद्वण्डपरावृत्तं स्थानं च परिकीर्तितम् ॥ पृष्ठतो यदपि व्यक्तं देहबन्धे मनोहरम् ॥ २३ ॥
वक्रस्फुटिसर्व्वंगसन्रिवन्धनमेव च ॥ ईषच्च दर्शितापाङ्गकपोलजठरं पुनः ॥ २४ ॥ प्रकारितैकपार्श्वेन सुस्थिरं दृष्टिहारि च ॥ स्वहीनेमानला-
वण्यमधुरादिगुणान्वितम् ॥ २६ ॥ लेखेषु पुस्तकेषु पृष्ठागतमिति स्मृतम् ॥ यस्योर्ध्वमङ्गत्येन भागेन समवस्थितम् ॥ २६ ॥

---

१ 'परात्तम्' इति ख० ।