विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

वि० ध०
॥३३॥

आप्यायनं परं ह्येतत्कथितं तु दिवौकसाम् ॥२४॥ एतदेव हि देवत्वं दीव्यतां सततं दिवि ॥ पुष्ट्यन्नैवैद्यदानेभ्यो नृत्तदानं विशिष्यते ॥ २५ ॥
स्वयं नृत्तेन यः कुर्याद्देवदेवस्य पूजनम् ॥ विशेषेण महाभाग तस्य तुष्यति केशवः ॥ २६ ॥ नृत्तं गीतं तथा वाद्यं दत्त्वा देवाय विष्णवे ॥
सर्वकामसमृद्धस्य यज्ञस्य फलमश्नुते ॥ २७ ॥ नृत्तेन धृतिं यः कुर्यात्स तु वर्ज्यः प्रयत्नतः ॥ कुशीलावधयैः कुर्यान्नृत्तनैमित्तिकान्यकः ॥ २८ ॥
देवतायाश्चनं कुर्यान्नृत्तं नृत्तेन धर्मवित् ॥ स सर्वकामानाप्नोति मोक्षोपायं च विन्दति ॥ २९ ॥ धन्यं यशस्यमायुष्यं स्वर्गलोकप्रदं तथा ॥
ईश्वराणां विलासं तु चार्तानां दुःखनाशनम् ॥ ३० ॥ मूढानाम्बुद्धिवृद्धेश्च तत्क्षीणां सौभाग्यवर्धनम् ॥ शान्तिकं पौष्टिकं काम्यं वासुदेवेन
निर्मितम् ॥३१॥ एतावदुक्तं तव नृत्तशास्त्रं समासतो लोकहिताय राजन् ॥ नृत्तेन यत्नः पुरुषेण कार्यों लोकद्वयञ्जेतुमभीप्सता वै ॥ ३२ ॥ इति
श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे नृत्तशास्त्रवर्णनो नाम चतुस्त्रिंशत्तमोऽध्यायः॥३४॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि चित्र
सूत्रं तवानघ॥उर्व्वंशी सृजतः पूर्वं चित्रसूत्रं नृपात्मज ॥१॥ नारायणेन मुनिना लोकानां हितकाम्यया ॥ प्राप्तानां वञ्चनार्थाय देवस्त्रीणां महामुनिः ॥ २॥
सहकाररसं गृह्य उर्व्या चक्रे वरस्त्रियम् ॥ चित्रेण सा ततो जाता रूपयुक्ता वराप्सराः ॥ ३ ॥ यां दृष्ट्वा व्रीडिताः सर्वा जग्रमुस्ता देवयोषितः ॥
एवं महामुनिः कृत्वा चित्रं लक्षणसंयुतम् ॥ ४ ॥ ग्राहयामास स तदा विश्वकर्माणमच्युतम् ॥ यथा नृत्ते तथा चित्रे त्रैलोक्यानुकृतिः स्मृता
॥ ५ ॥ दृष्टयश्च तथा भावा अङ्गोपाङ्गानि सर्वशः ॥ कराश्च ये महादत्ते पूर्वोक्ता नृत्तसत्तम ॥ ६ ॥ त एव चित्रे विज्ञेया नृत्तं चित्रं परं मतम् ॥
नृत्ते प्रमाणं येनोक्तं तत्त्ववद्व्याहतः शृणु ॥ ७ ॥ हंसो भद्रोऽथ मालव्यो रुचकः शशकस्तथा ॥ विज्ञेयाः पुरुषाः पञ्च तेषां वक्ष्यामि लक्षण
म् ॥ ८ ॥ उच्चैश्चायमम तुल्यस्ते सर्वे ज्ञेयाः प्रमाणतः ॥ स्वेनैवाङ्गुलमानेन शतमष्टाधिकं भवेत् ॥९॥ प्रमाणं नृप हंसस्य भद्रस्य तु षडुत्तरम् ॥
चतुरशीत्यधिकं ज्ञेयं मालव्यस्य तथा नृप ॥ १० ॥ शतं च रुचकस्योक्तं दशोने शशकस्य च ॥ द्वादशाङ्गुलिविस्तारस्ताल इत्यभिधीयते ॥ ११ ॥
अङ्गुलन्वन्तमुत्तमांगं पादोत्थञ्चायः प्रकीर्तितः ॥ द्वौ च तालौ तथा जङ्घे पादतुल्ये च जानुनी ॥ १२ ॥ जंघातुल्यौ तथा चोरू नाभिस्तालं तु
मेढ्रतः ॥ तावन्न नाभिमेद्ध्यं हृदयात्कक्ष्व एव च ॥ १३ ॥ कण्ठस्तालत्रिभागः स्यात्तालं च वदनं भवेत् ॥ तालषड्भागमप्युक्तं ललाटोपरि
मस्तकम् ॥ १४ ॥ मध्यं मेढ्रं तु विज्ञेयमिति दैर्घ्यं प्रकीर्तितम् ॥ तालः प्रोक्तः करौ राजनूबाहु सप्तदशाङ्गुलौ ॥ १५ ॥ प्रबाहू तावदेवोक्तौ वक्षसो
धर्म्याष्टकम् ॥ एतदायाममतः प्रोक्तं मानं हंसस्य पार्थिव ॥ १६॥ अनेनैवानुसारेण शेषाणामपि कल्पयेत्॥ आयामपरिणाहाभ्यां समाः सर्वे नराधिपा॥१७॥

तृ० खं०
अ० ३६
॥३३॥