विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

दिक्पालानाञ्च मुद्रैषा सर्वेन्मध्यप्रसारिता ॥ २६ ॥ उत्ताने प्रसृतांगुल्यः करे भवति वारुणी ॥ तामेव तु यदा तिर्यक्तदा भवति मारुती ॥ २७॥
निक्षिप्योर्ध्वञ्च ताः सर्वाः कौवेरी तु प्रकीर्तिता ॥ मध्ये प्रसारितास्तिस्रो मुद्रेशानी प्रकीर्तिता ॥ २७ ॥ अङ्गुष्ठौ पद्ममुद्रा स्याद्द्योगोऽनन्तस्य
कीर्तिता ॥ वामासक्तस्य वामां तु दक्षिणानामपक्रमे ॥ २८ ॥ तयोश्चापि गृहीत तर्जन्यग्रेण तु ॥ संकोचयेत्पडलानि स्वांगुष्ठे तर्जनीं
न्यसेत् ॥ २९ ॥ वज्र एषः समाख्यातः शक्तिः पूर्वसमुदाहृता ॥ करौ बाह्वोश्च चैव दण्डमुद्रा प्रसारिता ॥ ३० ॥ कनिष्ठामनामिके द्वन्द्वे अन्त-
र्बहिर्मुखीकृतौ ॥ चत्वारः प्रसृता युग्मः खड्गमुद्रा प्रकीर्तिता ॥ ३१ ॥ वर्तुलं तर्जनीं कृत्वा अंगुष्ठोपरि विन्यसेत् ॥ दक्षिणं तर्जनीं चैव
तस्यास्य तु नियोजयेत् ॥ ३२ ॥ दक्षिणं कुंचितं कृत्वा तिस्रो वामाः प्रसारिताः ॥ मुष्टिं कृत्वा तु वामेन त्वंगुष्ठं तु समुच्छ्रयेत् ॥ ३३ ॥
अंगुष्ठेन तु संरुद्ध्य पताका प्रसृता करा ॥ तिर्यक्करं तु कृत्वा वै सङ्ख्य चतुरंगुलीः ॥ ३४ ॥ अंगुष्ठं प्रसृतं कृत्वा गदामुद्रा तथा परा ॥ अन्योन्यं
योजयेद्धस्तौ कनिष्ठाङ्गुष्ठयोजितौ ॥ ३५ ॥ तदेव युग्मं प्रसृता शूलमुद्रा प्रकीर्तिता ॥ नित्यं प्रसारयेद्धस्तं स्वल्पाकारं तु योजयेत् ॥ ३६ ॥
मध्यमंकल्यसंसिद्धे प्रसृताग्रे नियोजयेत् ॥ तर्जनीद्वयं संकुच्य मध्यमापृष्ठसंस्थिता ॥ ३७ ॥ द्व्यङ्कपा स्मृता ह्येषा आत्मभावे नियोजयेत् ॥
उत्तानों तु करौ कृत्वा पदेङ्गुल्यः स्मृताः ॥ ३८ ॥ समानाः सुसमानाश्च योजिता वैष्णवी भवेत् ॥ तर्जन्यौ कुंचिते कृत्वा मध्यमा पृष्ठतो
न्यसेत् ॥ ३९ ॥ कनिष्ठोपरि चांगुष्ठौ धेनुमुद्रा प्रकीर्तिता ॥ उत्तानं वामहस्तं च दक्षिणं चाप्यधोमुखम् ॥ ४० ॥ मध्यमानामनामिके द्वे द्वे संकुच्यां-
ङ्गुष्ठसंस्थिते ॥ तर्जनीकन्यका चैव मध्यमाभ्यां समाक्रमेत ॥ ४१ ॥ द्वितीया द्व्यरूपी च गन्धमुद्रा प्रकीर्तिता ॥ उत्तानौ तु करौ कृत्वा
कनिष्ठेनानामिला तथा ॥ ४२ ॥ संकोचयित्वा चत्वारो मध्यमे द्वे प्रसारयेत् ॥ अंगुष्ठे च तर्जन्यौ पुष्पमुद्रा प्रकीर्तिता ॥ ४३ ॥ उत्तानौ तु
करौ कृत्वा पर्युदञ्चितनिकुञ्चितौ ॥ प्रसृते तर्जनीं कृत्वा चाग्रमग्रे नियोजयेत् ॥ ४४ ॥ तयोर्मूले तथैवाङ्गुष्ठौ धूपमुद्रा प्रकीर्तिता ॥ तर्जन्या तर्जनीं
यत्र कनीयस्या कनीयसी ॥ ४५ ॥ चतस्र उत्थिताः कृत्वा पृष्ठे पृष्ठे नियोजयेत् ॥ अंगुष्ठाग्रनिकुञ्चितौ कृत्वा दीपमुद्रा प्रकीर्तिता ॥ ४६ ॥ उत्क्षिप्तौ
तांवुलयः सर्वाः कनीगोष्ठमथोरपि ॥ पृष्ठे पृष्ठे तु संयोज्य अंगुष्ठाग्रे नियोजयेत् ॥ ४७ ॥ नैवेद्यमुद्रा कथिता फलकारकरा शुभा ॥ अंगुल्यः
संहताः सर्वास्तथा संकुचिताश्च याः ॥ ४८ ॥ पुष्पमुद्रा विनिर्दिष्टा द्वितीया युडनन्दन ॥ अंगुष्ठौ चैकतः कृत्वा अनामा च कनीयसी ॥४९॥

---

१ 'श्रवणा'—इति ख० ।
२ 'हृत्मुद्रा' इति ख० ।
३ 'कन्यसीनामिका' इति ख० ।