विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

गतासु सर्वास्वंगुलीषु क्रमात्कुब्जीकृतास्वङ्गुष्ठासु अ इ उ ए ओ प्रसारितासु अै इ उ ऋ ऌ ऐ औ अं मुकुलः अः मुकुलविशेषः अङ्गुष्ठमूलगतया परहस्ततर्जन्या क्रमात्कवचं। सर्वाधःपरं रेखागतया तवर्गः। तदुपरि ववशराख्यैः पवर्गः। तर्जन्याद्यस्तु प्रथमपर्वगतया षवर्गः। अग्रेषु शवर्गः। मध्यमा नखस्पर्शे र अ इति । अ वासुदेवः । आ सङ्कर्षणः। अं प्रद्युम्नः । अः अनिरुद्धः । अञ्जलिपुरुषः करयोः परस्परपृष्ठलयोः । कनीयस्या कनी- यसी चेति, तर्जन्या तर्जनी अङ्गुष्ठेनाङ्गुष्ठ इति तार्क्ष्यमुद्रा । पताकः कुञ्चिताग्रस्तालः तिर्यक्प्रसारिताङ्गुष्ठो मकरः। कुञ्चिताङ्गुलिरर्धचन्द्रः । द्व्यग्रशिखरो कनीयस्यङ्गुष्ठौ श्लिष्टौ । संहताङ्गुष्ठः शंखः । अः कारो संहतो स्पष्टाङ्गुलो पद्मः ॥ कुब्जाङ्गुष्ठो लक्ष्मीः । मकरः प्रसारिताङ्गुलिः । शेषस्तदुपरि शिखरो भोगशयनः । अः कार एव प्रसारितमध्यमाङ्गुलीर्ध्व उर्ध्वः । तत्रैव मध्यमाङ्गुलिः शिखरागृहीता गरुडवाहनम् । मध्यमाना- सिकायोर्द्वयङ्गुष्ठश्रोत्राभियोगे चक्रः । उपर्युपरि कपित्थयोश्चोपरि चिबुकं गदा । कपित्थकुब्जमध्यमिकौ हलः । कर्केटके मुसलम् । कपित्थमध्यमा- ङ्गुलिः । चर्म कपित्थं पृष्ठतलाङ्गुलिः खड्गःशिखरो मध्यमाङ्गुल्यूर्ध्वः तर्जनीमध्यमिकोर्ध्वनां संहतानां वियोगाच्छरः। मुकुलास्थितकनीनिकः कोदण्डम् । द्वौ शिखरो पृथक् वनमाला । अः कारो पृथगल्यौ नृसिंहः । शिखरप्रसारितकनीनिकायो वराहः । इ हयशिराः । ओं वामनः । वितस्ति- स्त्रिविक्रमः । अर्धचन्द्रो मत्स्यः। उग्रोमुखः कुब्जपताकः कूर्मः।शिखरप्रसारितकनीयानुद्वृत्तसंज्ञो हंसः। पताकः कुब्जाग्रमध्यो दशांग्रियः।। कपित्थः परशुरामः । द्वौ शिखरो युक्तौ दाशरथी। पताकः कृष्णः। द्विपताको बलदेवः। शिखरो विष्णुः । उत्तानपताकः पृथिवी । कुब्जः पताकः प्रसारितोङ्गुष्ठ- स्ताम्यः । अङ्गुष्ठाङ्गुलिसंस्पर्शमार्जतोदधिः । चलत्पताको वायुः । तिर्यक्सुप्रसारिततर्जनीकोऽन्तरिक्षम् । वितस्तिसदृशयोगो वर्तुलीकृतोऽर्कः अनामिकाग्रेण चक्रचन्द्रः । सर्वासुकुञ्चितासु प्रसारितो मध्यमा तर्जनी नरानारायणौ । तत्रैव प्रसारितभगन्धनासिका गुणाः ब्रह्मैविष्णुमहेश्वराः । वासस्य प्रसारिताङ्गुलेस्तदुपरि तथाविध एव दक्षिणः कपिलः । चतस्रोप्यङ्गुल्यः प्रसारितास्तन्मूले कुञ्चिताङ्गुष्ठान्तरागता तोयः । प्रसारितात्कनि- ष्ठिका ऋग्वेदः । सैवानासिकया सह प्रसारिता यजुर्वेदः ॥ चतुरानना प्रसारितांस्तुतः सामवेदः । वेष्ट्यमानासर्वांगुलीषु करमध्यगमनेन गायत्री । सामवेदोद्योसुसर्वांगुलिः शिक्षा । सैव दक्षिणादिशि नीता कल्पः । तर्जन्यंगुष्ठयोगे व्याकरणम् । शिखरांगुष्ठेन तर्जनीमध्ययोगेन निरु- क्तम् । खटकामुखवान्यां ज्योतिषम् । अथोमुखश्छन्दोविचितिः ॥ एता रहस्यमुद्रास्ते मयोक्ता नृपसत्तम ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि सामान्यां

---

१ 'मध्यमिकयोः' - इति क० ।