विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

वि० ध० ॥३२४॥

तृ० खं० अ० ३० ॥३२४॥

---

चौर्यादिजातसम्भ्रान्तस्य ग्लानिः कार्या प्रयोक्तृभिः ॥ ३६ ॥ वातप्रायस्तथोन्मादो यथा ज्ञेयो वियोगजः ॥ असमवेक्ष्याप्रलापेन तस्याभिनयकारणम् ॥ ३७ ॥ व्याधिभिर्वा प्रहारैर्वा मरणं नाम जायते ॥ कर्तव्योऽभिनयस्तस्य मूढेन्द्रियविवेचनैः ॥ ३८ ॥ महाभैरवनादाच्चैत्रासः समुपजायते ॥ संक्षिप्ताङ्गप्रकम्पाभ्यामेतस्य त्वभिनयो भवेत् ॥ ३९ ॥ विचाराणाञ्च सन्देहः कार्यो भ्रूक्षेपकम्पनैः ॥ क्रोधादुपशयाद्भवति क्रोधाच्चाभिनयदर्शनः ॥ ४० ॥ मद्योपशमजोज्ञेयो हर्षग्लानिनयात्मकः ॥ मनोवृत्त्यात्मजो हर्षो रोमाञ्चेन प्रदर्शयेत् ॥ ४१ ॥ भीतिक्रोधेष्व उभये रोमाञ्चस्य समुद्भवः ॥ स्वरभेदो भयाद्धास्यत्रासभेदेन दृश्यते ॥ ४२ ॥ शोकानन्दसमुद्भूतम् अश्रु स्याद्रोदनेन तु ॥ वर्णाविपर्ययाद्भिन्नेयं वैवर्ण्यं नाट्ययोगिभिः ॥४३॥ वैवर्ण्यनापिनेतव्यं प्रयत्नाद्धि दुःखरूप ॥ ४४ ॥ ग्लानिः शङ्काऽभ्यसूया च श्रमश्चापलता तथा ॥ ४५ ॥ रोमाञ्चहर्षे निद्रा च उन्मादो मद एव चा¹॥ स्वेदश्चैव विहिताश्च भावा हास्यरसे स्मृताः ॥ ४६ ॥ आलस्योग्रत्वजुगुप्साऽविभावा हि परिकीर्त्तिताः ॥ उद्वहन्ति शृङ्गारे रसमास्वादसंश्रयम् ॥ ४६ ॥ स्वेदश्चैव च चिन्ता च दैन्यग्लान्यनुपातनम् ॥ जडता मरणं चैव व्याधिश्च करुणारसे ॥ ४७ ॥ असम्मोहस्तथोन्मादो विषादो मद एव च ॥ असूयाऽव्यभिचारं चैव भावा बीभत्सरसंश्रयाः ॥ ४८ ॥ स्तम्भः स्वेदश्च रोमाञ्चो जुगुप्सा विस्मयस्तथा ॥ प्रवेगो जडता हर्षोऽसूया त्वद्भुते रसे ॥ ४९ ॥ स्वेदश्च वेपथुश्चैव रोमाञ्चो गद्गदस्तथा ॥ मतिश्चैव तथोन्मादोऽमर्षो मद एव च ॥ ५० ॥ रोमाञ्चः स्वरभेदश्च क्रोधाऽसूया धृतिस्तथा ॥ गर्वश्चैव वितर्कश्च वीरे भावा भवन्ति वै ॥५१॥ ये चान्ये सात्त्विका भावा नानाभिनययोजिताः ॥ रसेष्वेतेषु ते सर्वे विज्ञेया नाट्यकोविदैः ॥५२॥ बहूनां समवेतानां रूपं यस्य भवेद्बहु ॥ स मन्तव्यो रसः स्थायी शेषाः सञ्चारिणः स्मृताः ॥ ५३ ॥ शृङ्गारे त्रिविधं विद्याद्वाग्नेपथ्यक्रियात्मकम् ॥ अङ्गनेपथ्यभावश्च हास्यरौद्रौ प्रकीर्तितौ ॥५४॥ धर्मार्थश्चानुघातेन करुणो द्विविधः स्मृतः ॥ युद्धवीरे दयावीरे दानवीरे तथैव च ॥ ५५ ॥ रसं वीरमिति प्राहुस्तज्ज्ञाश्चोभयसम्भवे च ॥५६॥ व्याजात्त्रासापराधे च त्रिधा विद्याद्भयानकम् ॥ ५६ ॥ न ह्येकरसजं काव्यं किञ्चिदस्ति प्रयोगजम् ॥ भावो वापि रसो वापि प्रवृत्तिरितरेण च ॥५७॥ एकोनपञ्चाशदिमे सप्रभावा ह्यवस्था गदिता मया ते ॥ युक्त्या च ये यत्र रसे नियुक्ताः प्रोक्तं तदग्र्यं नृपसुप्रसन्नम् ॥ ५८॥

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे एकोनपञ्चाशद्भावनिरूपणो नामैकोनत्रिंशत्तमोऽध्यायः ॥२९॥

---

श्रीमार्कण्डेय उवाच ॥ अथातो मुद्रास्ता व्याख्यास्यामः ॥ वामस्य प्रसारिताङ्गुष्ठस्योपरि यदा कुञ्चिततर्जनी भवति तदोद्वेगकरः ॥ करमध्य

---

¹ 'एव च' इति क० । २ खपुस्तके तु नास्त्येतत् ।