विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

वि० ध० ॥३२६॥ तृ० खं० अ० ३० ॥३२६॥

स संव्रादा ॥ १३ ॥ ईषद्विकम्पितैर्गण्डैः कटाक्षैस्सहोन्वितैः ॥ अलक्षितद्विजं चैव उत्स्मानं स्मितं भवेत् ॥ १४ ॥ तथा दर्शितदन्तं तु मध्यमोनं प्रकीर्तितम् ॥ सासं तदुच्यमानं स्यात्सहस्वनं च महीभुजाम् ॥ १५ ॥ शृङ्गारो द्विविधः प्रोक्तः संयोगोविप्रल- म्भथा ॥ विप्रलम्भहेतव्वान निवेडोऽभिमन्त्रयिकः ॥ १६ ॥ विप्रलम्भे तु निर्दिष्टाः कामावस्थास्तथा दश ॥ चक्षुःप्रीतिर्निनादीहा प्रथमायां नराधिप ॥ १७ ॥ मनसश्च तथा सङ्गो द्वितीयायां प्रकीर्तितः ॥ स्मरणं च तथा प्रोक्ते तृतीयायां निरन्तरम् ॥ १८ ॥ निर्दामभेदश्चतुर्थ्यां तु पञ्चम्यां तनुता तथा ॥ व्यावृत्तिर्विषयेभ्यस्तु षष्ठ्यां प्रोक्ता नराधिप ॥ १९ ॥ लज्जाप्रणाशः सप्तम्यामुरुन्मादस्तदनन्तरम् ॥ नवम्यां तु तथा मूर्च्छा दशम्यां मरणं भवेत् ॥२०॥ द्वयोरुज्ज्वलवेषोस्तु सम्भोगोग्निनयो भवेत् ॥ मुखप्रसादेदृष्टिप्रेक्षो यत्र माल्योनुलेपनम् ॥ २१॥ पुरुषप्रमदायुक्तं शृङ्गार इति संज्ञितः ॥ शोकाद्भवति राजेन्द्र तथैव करुणो रसः ॥ २२ ॥ भ्रस्तगात्राङ्गदिनैःश्वासपरिवेदितेरोदनैः ॥ मुखवैवर्ण्य शोषेश्च तस्येहाभिनयो भवेत् ॥ २३ ॥ क्रोधाद्भवति रौद्रस्तु रसस्य तु समुद्भवः ॥ रक्तनेत्रैर्भुकुटिकोधरोष्ठैः ससाहसैः ॥ २४ ॥ पीडनैः शस्त्रसङ्घातैस्तस्येहाभिनयो भवेत् ॥ जुगुप्सा च भवति बीभत्सस्य समुद्भवः ॥ २५ ॥ नासाविक्षेपनिर्नालस्य चोद्वेगेन तथैव च ॥ आश्चर्येण स- मुत्पत्तिरद्भुतं तस्यकीर्तितम् ॥ २६ ॥ प्रस्फुरितशिरोरामैर्जडुलीभ्रमणादिभिः ॥ स्वेदेन चाभिनेयः स्यादङ्गतस्तु तथा रसः ॥ २७ ॥ नाट्यस्य मूले तु रसः प्रदिष्टो रसेनहीनं न हि वृत्तम्स्ति ॥ तस्मात्प्रयत्नेन रसाश्रयस्य वृत्तस्य यत्नं पुरुषेण कार्यम् ॥ २८ ॥ इति श्रीविष्णुध- र्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे रसगुणनो नाम त्रिंशत्तमो ऽध्यायः ॥ ३० ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ भावाख्यास्यामतो वह्निय तन्मे निगद- तः शृणु ॥ हासाद्याः कथिता भावाः पञ्चाशत्त्वेकवर्जिताः ॥ १ ॥ परचेष्टानुकरणाद्भवद्वासस्समुपजायते ॥ स्मितहासाभिहस्तेनेरोत्सिनेयस्य पण्डितैः ॥ २ ॥ इष्टार्थविप्रथाघातो रोतिरत्युपजायते ॥ सौम्यत्वादभिनेया सा बाष्पाश्रुद्यादिभिस्तथा ॥ ३ ॥ इष्टबन्धुवियोगेन धननाशेन पार्थिव ॥ शोको भवति तस्य स्याद्रोदितार्सिनिरूपक्रिया ॥ ४ ॥ क्रोधश्चतुःप्रकारश्च कर्तव्यो नाट्यचोदभिः ॥ रिपुजो गुरुजश्चैव भृत्यजः प्रणयोद्भवः ॥ ५ ॥ निर्धियान्तः स शत्रूणां गुरूणां स्वेदसंयुतः ॥ भृत्यानां च दृगाडः स्यात्स्त्रीणां च प्रणयोद्भवः ॥ ६ ॥ कर्मातिरिश्रानिवृतौ विस्मयो हर्षसंभवः ॥ सिद्धस्र्थाने त्वसौ साध्यो रोमाञ्चहस्रसनादिभिः ॥७॥ असौ मोहाद्विनिर्वृत्तो व्यवसायलयात्मकः। उत्साहस्त्वभिनेयः स्याद्दप- गाद्दिक्रियादिभिः॥८॥ सावरागभवसुद्धतं भयं नामेद् जायते ॥ वेपथुस्त्रासपतनेरभिनेयस्य सद्रमः॥९॥ बीभत्सदर्शनानिश्चेत्तु जुगुप्सा नाम जायतो ॥ १०॥