विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

वि० ध० ॥३२८॥ तृ० खं० अ० २९ ॥३२९॥

गमने तथा ॥ ३ ॥ एतदेव तु सर्वत्र स्थिरं कार्यं गतिर्बुधैः ॥ अस्वस्थे कम्पिते चैव भये विकासिते तथा ॥ ४ ॥ आनङ्गे चैव हर्षे च कार्यं मृदु त्वरान्वितम् ॥ अनिभृतश्च चैव ज्ञेयं चाद्भुतदर्शने ॥ ५॥ अपि चाभ्यधिके कार्यं तथा चैवाभिसारिणे ॥ अपमानावसारेण त्रासादागतो तथा ॥ ६ ॥ एवंविधेषु कार्येषु गतिं शीघ्रां प्रयोजयेत् ॥ गतिः शृङ्गारिणी कार्या स्वस्थकामिसम्भवे ॥ ७ ॥ दूतीदर्शितमार्गेतु ह्यवेक्षणपरिक्रमे¹ ससोद्वेगसमायुक्तैर्लयतालवरोत्तुंगैः ॥ ८ ॥ पादयोरनुगौ वापि हस्तौ कार्यों प्रयोक्तृभिः ॥ अङ्कस्यैकाग्रिते गच्छन्न चात्यर्थं विक्षिपेतू ॥ ९ ॥ कृशणवासाः पदमंदैः शब्दाशङ्की मुहुर्मुहुः ॥ वेपमानशरीरश्च शङ्कितः प्रस्खलन्मुहुः ॥ १० ॥ अङ्गस्रग्भावनेपथ्यो रौद्रस्तु त्रिविधो मतः ॥ शोणिताङ्गनिदर्शनैः पद्यांनाङ्गरसस्तथा ॥ ११ ॥ बद्धायुधधरो रौद्रेनेपथ्येन प्रकीर्तितः ॥ कक्षो निर्मत्सनैकथ्यो निर्षणस्तु स्वभावतः ॥ १२ ॥ विविधव्यासपि राज्ञ्ज्य चतुरतालान्वरा गतिः ॥ अदृष्ट्वा तु मही यत्र श्मशानरणसंकुला ॥ १३॥ आसन्ना च विवृद्धा च तत्र बीभत्सिका गतिः ॥ गतिर्विधे च कर्त्तव्या पादविक्षेपसंयुता ॥ १४ ॥ विस्मये चैव हर्षे च विचित्रपदविक्रमा ॥ गतिः स्मेरपदा प्रोक्ता तथैव करुणाह्वये ॥ १५ ॥ न तत्र सौष्ठवं कार्यं न प्रमाणं तथाविधम् ॥ विधूर्णिताशरीरश्च स्तब्धश्च शिथिला गतिः ॥ १६ ॥ गाढप्रहारिते कार्या गतिः पिण्डितविग्रहा ॥ ह्रुता भयानक्रे कार्या सत्वग्वा कार्यवशादथ ॥ १७ ॥ सत्वे तु विकृते दृष्टे गतिर्विस्फूरितेक्षणा ॥ तापसानां भवेन्मन्दा युगमात्रेक्षणा गतिः ॥ १८ ॥ हस्तसंस्पर्शलोनामन्ध्यापञ्चन्चकारे गतिर्भवेत् ॥ रथस्थस्यापि कर्तव्या गतिर्मण्डपदर्पण् ॥ १९॥ समपादं बुधस्थानं कृत्वा रथमति ब्रजेता॥ धनुर्गृहीत्वा हस्तेन तथा चैकेन कूबरम् ॥ २० ॥ सूतश्चास्य भवेदत्र प्रतोदग्रहणोद्धृतः ॥ विमानस्थस्य कर्तव्या गतिर्गगनदर्शिनी भवेत् ॥ २१ ॥ आरोहश्चावरोहश्च ऊर्ध्वोर्ध्वार्वेक्षणेगतिः ॥ मण्डलावर्तनैः कार्यमाकाशगमनं तथा ॥ २२ ॥ ऋजुवागतोव्रीतैः पादैरैक्ष्यमानस्तु वाह्रवेत् ॥ उच्चिद्रतारोहणं कार्यमपक्तानपदेश्य ॥ २३ ॥ तथावतरणं कार्यं शंकितैरिव संहितैः² ॥ उत्क्षिप्तपदसञ्चारा सलिले च गतिर्भवेत् ॥ २४ ॥ उत्तिष्ठस्तत्सस्त्थाग पादारोहोण भवेत् ॥ सूचोविद्धैरपक्रान्तैः पदैः पार्श्वगतैरथ ॥ २५ ॥ अङ्गुष्ठश्रमहाभांगं स्वलीनाग्रहणाद्र्यम् ॥ प्रग्रह ग्रहणादैव अन्येषां कारयेद्गतिम् ॥ २६ ॥ अश्वयाने गतिः कार्या वैराख्यस्याविकीन ह् ॥ प्लवगानां गतिः कार्या पदैः स्वस्तिकसंयुतैः ॥ ॥ २७ ॥ विटस्यापि तु कर्तव्या गतिर्ललितविक्रमा ॥ कंचुकीयस्य कर्तव्या कम्पिता स्खलिता गतिः ॥२८॥ विदूषकस्यतिप्राणा कुहकस्यापि

---

¹ 'ह्यवेक्षणपरिक्रमे' इति ख० । ² 'संहतैः' इति क० ।