विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

परिवेष्टारस्तस्य यज्ञेषु देवताः ॥ स्वयमासन्महाराज स्वयं भगवांस्तथा ॥ २५ ॥ तस्य यज्ञे जगौ गाथा नारदस्तसुमहत्तपाः ॥ न नूनं कार्तवीर्यस्य गतिं यास्यन्ति पार्थिवाः ॥ २६ ॥ यज्ञैर्दानैस्तपोभिर्वा विक्रमेण श्रुतेन वा ॥ २७ ॥ पञ्चाशीतिसहस्राणि वर्षाणां स महीपतिः ॥ सप्तद्वीपेश्वरः सम्राट् चक्रवर्ती बभूव ह ॥२८॥तस्य राज्ञस्तु वसुधा बहुपार्थिवसङ्कुला ॥ भाराक्रान्ता विह्वलिता बभूव पृथिवीपते ॥२९॥तस्य राज्ञो गतान्तैर्बहुभिर्नृपैरितस्ततः ॥ तेजोयुक्तैः समाकीर्णा वसुधा वसुधाधिप ॥ ३० ॥ बहुनागाश्वसङ्कीर्णा बहुगोकुलसङ्कुला ॥ न शक्ता नृपते सोढुं तेजस्तदतिमात्रमुम् ॥ ३१ ॥ ज्वालाविह्वलिता भूः श्रान्ता खिन्ना नाकमुपागता ॥ ३२ ॥ एवं प्रभावे नरदेवनाथे पृथ्वीं समग्रां परिपालयमाने ॥ भारेण सन्ना पृथिवी जगाम महेन्द्रलोकं मुनिदेन्दुजुष्टम् ॥ ३३ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे प्रथमखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादेऽर्जुनोपाख्यानं नाम त्रयोविंशोऽध्यायः ॥ २३ ॥ वज्र उवाच ॥ देवकार्यं विना विष्णोरुत्पत्तिर्यति महीतले ॥ १॥ कस्मिन्काले^१ बभूवासौ दत्तात्रेय इति श्रुतः ॥ १ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ शुक्रेण च यदा वृत्रो हतो वीर्योपबृंहितः ॥ २ ॥ तस्मिन्हतेऽसुरे त्वद्य विष्णुरूपमवासृजत् ॥ तपस्यन्तं च तं गत्वा जघान च शचीपतिः ॥ ३॥ तस्मिन्हते ब्रह्महत्या जगाम वलसूदनम् ॥ ब्रह्महत्याभिभूतस्तु राज्यं त्यक्त्वा त्रिविष्टपे ॥ ४ ॥ मानसे बिसतन्तुस्थो बभूव स पुरन्दरः ॥ राजा कृतः शक्रहीनंर्दैवैस्तु नहुषस्तदा ॥ ५ ॥ सोऽकामयत पौलोमीं शक्रस्य महिषीं प्रियाम् ॥ कालालामपरा प्राह शक्रं देवी तथा शची ॥ ६ ॥ अपूर्वेण तु यानेन समीपं मे सुरेश्वर ॥ ऋषिभिः शिविकां युक्ता स जगाम तदन्तिकम् ॥ ७ ॥ शिबिकां वहमानं तु मन्दमन्दं द्विजोत्तमम् ॥ पादेन ताडयामास सोऽगस्त्यं पापनिश्चयः ॥ ८ ॥ अगस्त्येन तथा शप्तो भव सर्पो महीपते ॥ युधिष्ठिरेण संगत्य शापमोक्षमवाप्स्यसि ॥ ९ ॥ एवमुक्ते तु मुनिना सर्पत्वं स जगाम वै ॥ नष्टे शके च पतिते नहुषे पापनिश्चये ॥ १० ॥ रजस्तमोभ्यामाक्रान्ता बभूवद्विदशालयाः ॥ ततः प्रवृत्ता लोकेऽस्मिन्ननावृष्टिः सुदारुणा ॥ ११ ॥ दुर्भिक्षमरकौ चोभौ विपण्णास्त्रिदशालयाः ॥ नद्योत्सन्नमहापूर्णा निर्वषट्कारमङ्गलम् ॥ १२ ॥ अनावृष्टिहतं सर्वं बभूव वसुधातलम ॥ क्षुत्क्षाममातृप्रायं विनष्टपशुसञ्चयम् ॥ १३ ॥ कपाला- स्थिसमाकीर्णं केशशैवालसंकुलम् ॥ क्षुध्रुभग्नद्विजगणैः क्रव्यादेरितसंकुलम् ॥ १४ ॥ निर्गन्धिपुष्पाकीर्णं शून्यप्रायं विभीषणम् ॥ क्षुत्क्षामभूतसङ्घाभ्यां विनिवृत्तविपाकपथम् ॥ १५ ॥ प्रनष्टकृषिवातं च दातृमिश्च विवर्जितम् ॥ नरकेऽपि महोघोरे निराकन्दैर्जनैर्युतैः^२ ॥ १६ ॥

---

^१ 'कस्मिन्काले' इति ख० ।
^२ 'जनैर्युतः' इति ख० ।