विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

वि० द० ॥३२४॥ तृ० खं० अ० २८ ॥३२४॥

पीडायाः सर्वाभिग्रहणं भवेत् ॥ १९ ॥ श्रुत्यं श्रवणयोगेन दृश्यं दृष्टिविलोकितैः ॥ आत्मसंस्थं परस्थं वा मध्यस्थं वा विनिर्देशेत् ॥ २० ॥ विद्युदुल्काशनिरजो विस्फुलिङ्गाभिपतनम्था¹ ॥ प्रतोदोडुविनिमेषश्च तैमिर्य्याः प्रयोक्तृभिः ॥ २१ ॥ स्वस्तिको त्रिपताकौ कार्यं भ्रमरादिनिवारणे ॥ कृत्वा स्वस्तिकसंस्थानौ पद्मकोशावधोमुखौ ॥ २२ ॥ सिंहशेषाप्सरादीनां कर्त्तव्यं तु निरूपणम् ॥ स्वस्तिकौ त्रिपताकौ तु गृह्णतां पादव- न्दने ॥ २३ ॥ स्वकस्वस्तिकौ चापि प्रतोदग्रहणे भवेत् ॥ एकाब्दानां दशान्तानां संख्या त्वङ्गुलिभिर्भवेत् ॥ २४ ॥ दशाख्या च शताख्या च स्थानसंख्या ततः परम् ॥ पताकाभ्यां तु हस्ताभ्यां वाचा चाभिनयो भवेत् ॥ २५ ॥ छत्रध्वजपताकाश्च विज्ञेया दण्डधारणात् ॥ नाना- प्रहरणं चैव विज्ञेयमिह वारुणैः ॥ २६ ॥ एकचित्तो ह्यधोदृष्टिः शिरः किञ्चिन्नतं भवेत् ॥ सन्दंशहस्तश्च संदर्शयिष्यते ध्याने विताङ्किते² ॥ २७ ॥ उद्धाटितं शिरः कृत्वा हंसपक्षं प्रदक्षिणम् ॥ अपनयरूपेण कार्यमुद्भ्रान्तं च प्रयोक्तृभिः ॥ २८ ॥ अरालं च शिरः स्थाने समुद्वाहा³ च वामतः ॥ गते निवृत्ते व्यस्ते च श्रानं वाक्यं नियोजयेत् ॥ २९ ॥ जितेन्द्रियस्तथा युक्तं प्रसन्नवदनं तथा ॥ विविक्तकुसुमालोको शरदं तु निरूपयेत् ॥ ॥ ३० ॥ गात्रस्य कम्पनात्तज्ज्ञैस्तथा चान्याभिलाषितैः ॥ हेमन्तरूपमभिवेद्यः स्यात्तुतुषारमध्यमार्थैः⁴ ॥ ३१ ॥ शिरोदन्तौष्ठकम्पेन गात्रसङ्कोचनेन च ॥ कूजितैश्च ससीत्कारैः⁵ शीतस्याभिनयो भवेत् ॥ ३२ ॥ प्रसादजननैरङ्गैर्मधुरूपप्रयोगः ससम्भ्रमः ॥ वसन्तरूपमभिनेतव्यो नानापुष्पप्रदर्शनात॥ ॥ ३३ ॥ स्वेदप्रमार्जनाच्चापि भूमिपतितपोजविनैः ॥ उष्णस्य वायोः स्पर्शेश्च ग्रीष्मस्याभिनयो भवेत् ॥ ३४ ॥ गम्भीरनादश्रवणात्पश्यावृष्ट्यभि- नयो भवेत् ॥ वञ्चसाभिनयः कार्यो भृङ्गानां सुखदुःखयोः ॥ ३५ ॥ स्वभावाभिनये स्थानं पुंसिः कार्यं तु वैष्णवम् ॥ आवृत्तं चावलित्थं च स्त्रीभिः कार्यं स्वभावतः ॥ ३६ ॥ धैर्य्यलीलासमुद्रै पुरुषगुणां विनोदितम् ॥ द्यूतलीलाङ्गहारैस्तु स्त्रीणां कार्यं विचेष्टितम् ॥ ३७ ॥ आलि- ङ्गनं तु कर्त्तव्यं स्मितेरोमाञ्चसंयुतम् ॥ रोमाञ्चेन तु हर्षः स्यात्कोशवृद्धैस्तथाक्षुषा ॥ ३८ ॥ ईर्ष्या क्रोधस्तु कर्त्तव्यो माल्याभरणवर्जितम् ॥ शिरासः कम्पनं चैव मर्मसंस्पर्शयेव च ॥ ३९ ॥ अधोमुखः सनिःश्वासो दुःखं सन्दशयेन्नरः ॥ भूमिहस्तार्सिघातेन स्त्रीणां स्याद्दुःखितं तत ॥ ४० ॥ आनन्दितसमुद्भूतं रुदितं द्विविधं स्मृतम् ॥ हृष्टेन चाप्यहृष्टेन तं मुखेन निरूपयेत् ॥ ४१ ॥ सम्भ्रमावेगोदविग्नैः पुरुषाणां भयं भवेत् ॥ चातुरङ्ग्वेणपादैव उत्थैराक्रन्दित्रेन च ॥ ४२ ॥ नराङ्ग्लिङ्गनतश्चैवं भयं कार्यं भवेत्स्त्रियाः ॥ विगताङ्काङ्गुलिम्ययां तु चलिताभ्यां योज-

---

¹ 'स्रस्ताङ्गक्षितिसम्प्रथा' इति ख० ।
² 'मुन्याद्ययान्' इति घ० ।
³ 'द्वाभ्या तु' इति ख० ।
⁴ 'तु ज्ञेः' इति क० 'त्यङ्गेः' इति ख० ।
⁵ 'सीत्करै' इति क० ख० ।