विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

तिस्रस्त्वाश्रमसा॥४३॥ सञ्जीव इति यत्प्रोक्तं तस्य वक्ष्यामि लक्षणम्॥ प्रवेशस्तु तिस्रणां वै सञ्जीव इति संज्ञितः॥४४॥ तेषां प्रस्तेन कर्तव्या प्रकृतिः पुरुषांतरात्॥ तौर्यबाद्यहस्तानां कर्तव्या हेतयः शुभाः ॥४५॥ एवं लोकोपचारेण स्वबुद्ध्या विभवेन च ॥ नाट्योपकरणानीह यथावत्परिकल्पयेत् ॥ ४६ ॥ हेतिममलो न तु गूढमध्ये कार्या मदश्यापि॥ वेशं सुरस्य ॥ आहार्याभिनयो नाम सप्तविंशोऽध्यायः ॥ २७ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि सामान्याभिनयं तव ॥ तस्मिन्कार्याः प्रयत्नेस्तु नाट्यान्तरशरीरिणः ॥ १ ॥ शब्दं स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धस्तथैव च ॥ इन्द्रिया- णोन्द्रियार्थास्तु भावेनाभिनयेद् बुधः ॥ २ ॥ कृत्वा साचीकृतं दृष्टि शिरः किञ्चिन्नतं भवेत् ॥ तर्जनीकर्णदेशे तु शब्दन्तवभिनयेद्बुधः ॥ ३ ॥ किञ्चिदङ्कुचिते नेत्रे कृत्वोन्फुल्लां त्वनासिकाम् ॥ एकश्वासो भवेच्चापि गन्धमेवं विनिर्दिशेत् ॥४॥ इन्द्रियार्थास्तु पञ्चैते त्रिविधाः परिकीर्तिताः ॥ इष्टास्तथा ह्यनिष्टाश्च मध्यस्था नृपसत्तम ॥ ५ ॥ गात्रप्रह्लादनेनेह तथा पुलकितेन च ॥ नितानताक्षक्रियाभिश्च सर्वमिष्टं निरूपयेत् ॥ ६ ॥ परावृत्तेन शिरसा तथा चानेन चक्षुषाः ॥ नेत्रनासाविकूतेन ह्यनिष्टमिति निर्दिशेत् ॥ ७ ॥ मध्यस्थेनैव भावेन मध्यस्थ्यकरणं भवेत् ॥ आत्माऽऽभावी चोध्वः स्यादात्मस्थ इति संज्ञितः ॥ ८ ॥ पराध्वंवनिं चाथ पश्यतीति च कीर्तितम् ॥ उत्तानौ तु करो कृत्वा स्वस्तिको पार्श्वसंस्थितौ ॥ ९ ॥ उन्नहितेन शिरसा तथा चोर्ध्वनिरीक्षणम् ॥ प्रभातं गगनं रात्रिः प्रदोषं दिवसं तथा ॥ १० ॥ ऋतूनन्यांश्चाथ चैव विस्तीर्णांश्च जलाशयान् ॥ दिशोमहत्सूनशस्त्राद्यन्चत्स्वगते तुप ॥ ११ ॥ तस्य त्वभिनयः कार्यो नानादृष्टिसमन्वितः ॥ एभिरेव करैर्भूयः स्तनैश्च शिरसा तथा ॥ १२ ॥ अधोनिरीक्षितेनाथ भूमिष्ठान्सम्प्रयोजयेत् ॥ चन्द्रं ज्योत्स्नां सुखं वायुं स्पर्शनाभिनयेद्बुधः ॥ १३ ॥ वस्त्रावृतेनच्छन्नाद्सूर्य ज्जोषुमानलंसंस्तथा ॥ भूमितप्तमथोग्रष्णं च कुर्याच्छ्वासानिलापह्तः ॥ १४ ॥ ऊर्ध्वेकनेत्रदृष्ट्या तु मध्या- ह्नस्थं दिवाकरम् ॥ उदयास्तगतं चैव विस्मयार्थे प्रदर्शयेत् ॥ १५ ॥ चन्द्रं विस्मितया दृष्ट्या तथा तारांश्च दर्शयेत् ॥ सुख स्पृर्शानि सर्वाणि रोमांचं न तु दर्शयेत् ॥ १६ ॥ दुःखानि च तयोद्वेगं सुखस्य तु विकूणनैः ॥ सम्मीरोद्गत संयुक्तानीथांसोक्षवसंयुतान्॥ १७॥ यज्ञोपवितदेशस्थमबालं हस्तमादिशेत् ॥ हारावहारयोगेषु सग्दामस्य च दर्शने ॥ १८ ॥ भ्रमरेण प्रदेशिन्या दृष्टेः परिगमेन च ॥ ^१अळंघ्पद्याक

---

^१ 'घ्प्नालुर्वे' इति क० ।