विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

वि० च० ॥ ३२३ ॥ बृ० सं० अ० २७ ॥ ३२३ ॥

षट्सु द्वीपेषु पुरुषाः कर्तव्याः कनकप्रभाः ॥ ॥ १९ ॥ जम्बूद्वीपस्य वर्षेषु ऋतस्त्वेकं भारतं नृप ॥ भारतेषु तथा कार्या नानादेशभवस्तथा ॥ ॥ २० ॥ पुलिन्दा दाक्षिणात्याश्च प्रायशो वर्णतोऽसिताः ॥ शकाश्च यवनाश्चैव पह्नवा बाह्लिकाश्च ये ॥ २१ ॥ प्रायेण गौराः कर्तव्याः उत्तरा पथसम्भवाः ॥ पाञ्चालाः शूरसेनाश्च तथा ये चान्ध्रमागधाः ॥ २२ ॥ अङ्गा बङ्गाः कलिङ्गाश्च प्रायशो वर्णतोऽसिताः ॥ चन्द्रवर्णा द्विजाः कार्या राजन्याः पद्मवर्णभाः ॥ २३ ॥ आपाण्डुरस्तथा वैश्याः श्यामा शूद्राश्च वर्णतः ॥ नानावर्णाः स्मृता भूता गन्धर्वाप्सरसस्तथा ॥ २४ ॥ गौराणां पद्मगर्भाभा ये चापि मुनिनो जनाः ॥ कुष्ठिनो ग्रहग्रस्ता व्याधितास्तप आश्रिताः ॥ २५ ॥ आयस्तकर्मणश्चैव असिताः कुलजाल गः ॥ वर्णः प्रत्यङ्गदष्टस्य कर्तव्यः सदृशस्तथा ॥ २६ ॥ देवगन्धर्वसिद्धानां कुमाराणां च पार्थिव ॥ श्मश्रु तेषां न कर्तव्यं ये च दीक्षां समाश्रिताः ॥ २७ ॥ दिव्या ये पुरुषाश्चैव तथा विद्याधराश्च ये ॥ शृङ्गारिणो नरेन्द्राश्च चित्रश्मश्रुधरास्तथा ॥ २८ ॥ शुद्धं तु लिङ्गिनां कार्यं तथामात्यपुरोधसाम् ॥ मध्यस्था ये च पुरुषा ये च दीक्षां समाश्रिताः ॥ २९ ॥ अनिर्णीतप्रतिज्ञानां दुःखितानां तपस्विनाम् ॥ मुनीनां चिर बद्धानां दीर्घं श्मश्रु प्रकीर्तितम् ॥ ३० ॥ चर्मधृतोर्ध्वनेत्राश्च भवेच्छूद्रो नराधिप ॥ वणिजां कञ्चुकीयानां ब्राह्मणानां तथैव च ॥ ३१ ॥ राज्ञां विचित्रो वेषः स्याद्वैश्यशूद्राणां च यादृक् ॥ यथालिङ्गं भवेद्वेशस्तथान्यान्येषु तु लोकतः ॥ ३२ ॥ त्रिविधा मुकुटा ज्ञेया देवपार्थिवसंश्रयाः ॥ देवानां पार्थिवानां च कर्तव्यास्तु किरीटकाः ॥ ३३ ॥ देवानां सप्तशिखराः पार्श्वसम्भूता तथा ॥ त्रिभिश्च शिखरैः कार्या महिषीषूपराजयोः ॥ ३४ ॥ सेनाध्यक्षस्य कर्तव्यस्त्वेकशिखरो नृप ॥ दैत्यदानवयक्षाणां पन्नगानां सस्रजाम् ॥ ३५ ॥ एकपट्टास्तु विस्तीर्णा कर्तव्या मुकुटाः शुभाः ॥ विद्याधराणां सिद्धानां वानराणां तथैव च ॥ ३६॥ ग्रन्थिमन्तस्तु कर्तव्या मुकुटस्तु प्रयोक्तृभिः ॥ देवदानवगन्धर्वाः कृष्णपक्षाः प्रकीर्तिताः ॥ ३७ ॥ दैत्यदानवपक्ष्याश्च पिशाचनागराक्षसाः ॥ हरिश्चन्द्रशुक्राः कार्यास्तथा पिङ्गेक्षणा नृप ॥ ३८ ॥ कञ्चुकीयाश्च कर्तव्यास्तथा मुक्तशिरोरुहाः ॥ अमात्यकञ्चुकीयानां तथा श्रेष्ठपुरोधसाम् ॥ ३९ ॥ वेष्टनापट्टबद्धानि प्रतिशीर्षाणि कारयेत् ॥ पिशाचो न्मत्तभूतानां तापसानां तथैव च ॥ ४० ॥ उन्मत्ततीर्णप्रतिज्ञानां लम्बकेशो भवेदिह ॥ बालनामपि कर्तव्यं शिरसि षण्डकीविभूषणम् ॥ ४१ ॥ जटायूथोद्यतं कार्यं मुनीनामपि पार्थिव ॥ चेतानामपि कर्तव्यं त्रिचिरः खण्डमेव च ॥ ४२ ॥ निबद्धकक्ष्य स्खलितैः स्यात्कञ्चुकपादमेव च ॥ रोषणपाणासुतोयोगेन शेषजा

---

१ 'विद्याधरो मनु' - इति क० । पिशाचोन्मर्त्तु-इति ख० । २ 'खण्डा'- इति ख० ।