विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

वि० ध० ॥२१९॥ तृ० खं० अ० २६

स्वभावाभिनयाश्रयः ॥ उत्सिक्ता तु भवेत्तूष्णीं पादेऽन्यतलसंचरे ॥ ५९ ॥ निर्ललितोरंचिते भ्रान्ते पदे नृत्सादितो भवेत् ॥ ललितश्चायम् व स्यात्पादो रेचितसंज्ञितः ॥ ६० ॥ एष प्रदानसंचारे ललितोद्धरितो भवेत् ॥ उत्थिताग्रतलः पादः कथितस्तु तथाञ्चितः ॥ ६१ ॥ नानामभ्रमणकालेषु कार्यः पादोऽग्रसंस्थितः ॥ ६२ ॥ पादः कुञ्चितमध्योऽयं भवेत्कुञ्चितसंज्ञितः ॥ ६३ ॥ अतिक्रान्ताभिगमने पादमन्त्रप्रयोजयेत् ॥ एकपादप्रचारो यः स चारित्येव संज्ञितः ॥ ६३ ॥ द्विपादक्रमणं यत्र करणं नाम तद्भवेत् ॥ करणानां समायोगः खण्ड इत्यभिधीयते ॥ ६४ ॥ द्वाभ्यां त्रिभिर्वा यदि वा चतुर्भिर्मण्डलं भवेत् ॥ भवेन्मण्डलमेव नाम्ना ॥ इत्युक्तमार्मिहितं ब्रवीमि निबोध राजंस्त्वथपादकर्म ॥ ६५ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे अङ्गवर्णनं नाम चतुर्विंशतितमोऽध्यायः ॥ २४ ॥ ॥ छ ॥ ॥ छ् ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ शान्ता भयानका हास्या करुणा दृढता तथा ॥ रौद्रा वीरा च बीभत्सा विज्ञेया रसदृष्टयः ॥ १ ॥ स्निग्धा हृष्टा च जिह्मा च क्रुद्धा भीता च लज्जिता ॥ तृप्ताथ विस्मिता सौम्या स्थायिभावेषु दृष्टयः ॥ २ ॥ मलिना केकरा श्रान्ता चाभितप्ता विह्वला ॥ ॥ ३ ॥ विषण्णा शङ्किता चैव त्रस्ता शोका निमीलिता ॥ विभ्रान्ता कुञ्चिता शून्या मुकला च वितर्किता ॥ मदिरा ललिता धूता इत्येवं दृष्टिसंग्रहः ॥ ४ ॥ षड्विंशद्दृष्टयो ह्येता नामतोऽभिहिता मया ॥ संक्षेपसङ्कटाशा तु कान्ता ज्ञेया समक्षसी ॥ ५ ॥ उद्वृत्तपुष्पपक्ष्माभा चलास्रा भयानका ॥ ६ ॥ किञ्चिदकुञ्चितपुटा हास्यस्निग्धान्ततारका ॥ ६ ॥ पतितोर्ध्वपुटा सास्त्रा करुणा नष्टतारका ॥ किञ्चित्कुञ्चितपक्ष्मोग्रा चक्षुरावृत्ततारका ॥ ७ ॥ समा विकसिता चैव साद्भुता दृष्टिरिष्यते ॥ उद्धता कथिता रौद्रा भुकुटी कुटिला तथा ॥ ८ ॥ उत्फुल्लपक्ष्मणा वीरा तु कथिता समतारका ॥ बीभत्सा कथिता दृष्टिरपाङ्गाहिततारका ॥ ९ ॥ व्यक्तादन्निमिषा शान्ता ह्यधोमार्गविलो- किणी ॥ व्यक्तेकोशमध्यमा मधुरा स्निग्धया प्रहसिता मता ॥ १० ॥ उत्फुल्लपक्ष्मा प्रचला हृष्टा पर्यन्तलोकिणी ॥ जिह्मायोनततारा चः गूढा मग्ना निरीक्षिणी ॥ ११ ॥ भुकुटीकुटिला क्रुद्धा तथा निश्चलतारका ॥ आकुञ्चिता लज्जिता स्यात्तथा निश्चलतारका ॥ १२ ॥ सत्वसम्निद्रितोपेष्टा दृप्ता विकसिता भवेत् ॥ समा विकसितोपाङ्गा विस्मिता सा निगद्यते ॥ १३ ॥ समा सौम्या विनिर्दिष्टा तथा च समता- रका ॥ आकुञ्चितपुटा भीता दृश्या व्यावृततारका ॥ १४ ॥ पुटौ प्रसृतिंतौ यस्या मलिना सा निगद्यते ॥ आकुञ्चितपुटा या तु दृष्टिरकेकरा भवेत् ॥ १५ ॥ किञ्चिदुन्नामितपुटा शान्ता सा तु विधीयते ॥ अभितप्ता तथा मन्दा मन्दतारपुटा तु या ॥ १६ ॥ विप्लुताविह्वला प्रोक्ता

॥३१९॥