विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

सुनिस्सृते पार्श्वे तद्दिनतं भवेत् ॥ ३२ ॥ प्रसारणादुभयतः पार्श्वयोः स्यात्प्रसारितम् ॥ परिवर्तनान्निवृत्तस्यापि विवर्तितमिहेष्यते ॥ ३३ ॥ अस्य चैवोपमानञ्चोद्देष्टव्यंसुतैः पुनः ॥ नतं त्यपसृते कार्यं चोन्नतं तृपसर्पिते ॥ ३४ ॥ प्रसारिते प्रहर्षार्थो त्रासे चापसृते पुनः ॥ विवर्तिते विवृत्तं च कारणं पार्श्वयोरुच्यते ॥ ३५ ॥ क्षामं नतं च पूर्णं च संप्रेक्षितमुदरं त्रिधा ॥ क्षामं तु हसिते कार्यं तथा चैव विजृम्भिते ॥ ३६ ॥ व्यायिते तपसि श्रान्ते क्षुधार्ते निन्ममेव च ॥ पूर्णं निःश्वसिते चैव द्वाऽरोग्ये ललिते तथा ॥ ३७ ॥ प्रकम्पिता च च्छिन्ना च निवृत्ता रेचिता तथा ॥ उद्वाहिता चैव कटिर्नृत्ते पञ्चविधा स्मृता ॥ ३८ ॥ तिर्यग्गता गता क्षिप्तं विज्ञेया प्रप्रकम्पिता ॥ मध्यस्थवलनाच्चैव च्छिन्ना संपरिकीर्तिता ॥ ३९ ॥ परावृत्तस्वस्तिकासौ निवृत्ता परिकीर्तिता ॥ सर्वतोभ्रमणाच्चैव रेचितेत्यभिधीयते ॥ ४० ॥ निश्चेष्टाद्रोदनाच्चैव तथोद्वाहिता मता ॥ नीच वामनकुब्जानां गतौ कार्या प्रकम्पिता ॥ ४१ ॥ व्यायामे त्वथ संभ्रांते व्यावृत्तिक्षेपितेषु च ॥ छिन्ना कार्या कटिस्तज्ज्ञैर्निर्वृत्ता यतितेषु च ॥ ४२ ॥ गेयिता रेचिते कार्या अन्या लीलागते क्रिया ॥ कम्पनं वलनं चैव स्तम्भनोद्वेष्टने तथा ॥४३॥ विवर्तनं च पञ्चैव ऊर्वोः कर्माणि निर्दिशेत् ॥ नमसन्नोन्नमने परन्तयमोद्घृष्टुद्घृष्टे युदा ॥ ४४ ॥ स्थिता पादतलेग्रेण कंपितं तत्प्रदिष्यते ॥ गच्छेद्द्ह्यन्तरं जानु शनैर्षादोलितं तु तत् ॥ ४५ ॥ स्तम्भनं चापि विज्ञेयमधृतक्रियांकुलम् ॥ वलिताविद्धभावे स्यादुद्वेष्टनंतथापि च ॥ ४६ ॥ पार्णिभ्याभ्यन्तरं गच्छेद्यूत्र तन्निवर्तितम् ॥ गतिक्लमभ्रसत्राणां कम्पितं संप्रयोजयेत् ॥ ४७ ॥ वलनं चैव कर्तव्यं स्त्रीणां स्वैरपरिक्रमे ॥ भीमोर्ध्वसाविषादेषु स्तम्भनं संप्रयोजयेत् ॥ ४८ ॥ व्यायामे ताण्डवे चैव कार्यमुद्वेष्टनं तथा ॥ विवर्तनं च कर्तव्यं संक्रामादिपरिक्रमे ॥ ४९ ॥ आवर्तितं नतं क्षिप्तं चोद्वाहितमथापि च ॥ परिवृत्तं तथा पञ्च जङ्घाकर्माणि निर्दिशेत् ॥ ५० ॥ आवर्तितं तु विज्ञेयमासादमदशिगज्जङ्घयोः ॥ जान्वोरङ्गुष्ठयोर्नैच नतं ज्ञेयं प्रयोक्तृभिः॥५१॥ विक्षेपाद्भव जङ्घाभ्याः क्षिप्तमित्यभिधीयते ॥ उद्वाहिते तु विज्ञेयंमृद्धद्धासनगतादिषु ॥ ५२ ॥ प्रतीपनयनं यत्र परिवृत्तं तदिष्यते ॥ उद्वर्त्तने प्रयोक्तव्यं विद्भिःकपरिक्रमे ॥ ५३ ॥ नतं चापि हि कर्तव्यं स्थानासनासन्गतादिषु ॥ क्षिप्तं व्यायामयोगेषु ताण्डवेषु प्रयोजयेत् ॥ ५४ ॥ तथा चोद्वाहितं कार्यमाविद्धगमनादिषु ॥ ताण्डवादौ प्रयोक्तव्यं परिवृत्तं प्रयोक्तृभिः ॥ ५५ ॥ उद्घटितसमश्चैव ................ संचरः ॥ अञ्चितः कुञ्चितश्चैव पादः पञ्चविधः स्मृतः ॥ ५६ ॥ स्थिनत्वा पादतलेग्रेण पाणिंभूमौ निपातयते ॥ यस्य पादस्य करणत्स तद्घटित उच्यते ॥ ॥ ५७ ॥ कार्योऽङ्गुरस्करकरणे ( चैव ) प्रचारे ललिते तथा ॥ ( स्वभावसंस्थितो भूमौ समस्थानः समः स्मृतः ॥ ५८ ॥ एष कार्यः सदा पादः

५४