विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

वि० ध० ॥३१८॥

तृ० खंड अ० २४ ॥३१८॥

हितम् ॥ ६॥ साधने विस्मये दर्पे लीलार्यां च तदिष्यते ॥ सकृदुद्वाहितं चोर्ध्वं तदुद्वाहितमुच्यते ॥६॥ उच्चाङ्गे दर्शने गवें तथैवोर्ध्वनिरीक्षणे ॥ आधूतं संहृतं स्याद्वक्त्रसंयोगात्तथा ॥७॥ सन्देहेऽलापसंज्ञासु तथाचा वाहनादिषु ॥ किञ्चित्पार्श्वगतंशीर्षं रितो विज्ञेयमध्यिभः ॥ ८ ॥ मूर्च्छिते व्यथिते चैव संक्षिप्ते दुःस्थिते मदे ॥ (उल्लिसद्बाहोरुत्सङ्गस्तथाचिताशिरोऽथवा ॥ ९॥ निकुञ्चितं च तद्वेवं विलासे च प्रयोजयेत् ॥ पराग्वृत्तमधोवक्त्रं कार्यं धुतेनविशिषा ॥ १० ॥ ) उत्क्षिप्तं चापि विज्ञेयमुल्लासवलितं स्थिरः ॥ आधु दिव्यप्रयोगे च कार्यं तच्च प्रयोजकम् ॥ क्तृभिः ॥ ११ ॥ अधोमुखमूर्ध्वस्थं चापि बुधैः प्रादुरधोगतम् ॥ लज्ञायां च प्रमाणे च दुःखे तच्च प्रयोजयेत् ॥ १२ ॥ सर्वतो लोलनाच्चैव परिलोलितमुच्यते ॥ व्याधिते मूर्च्छिते मते मवेत्तु परिलोलितम् ॥ १३ ॥ एतत्तु शिरसः कर्म कथितं ते नराधिप ॥ अञ्चितं रेचितं मुक्तं विवृतं चतुरं तथा ॥ १४ ॥ प्रसारितं तथा स्तब्धं ग्रीवाकर्माणि निर्दिशेत् ॥ अञ्चितं किञ्चिदेकांशं लोलनादाञ्चितं तु तत् ॥ १५ ॥ रेचितं भ्रमणान्मुक्तं विवृते चलितं च तत् ॥ मयूरं चतुरं प्रोक्तमन्तर्भ स्यात्प्रसारितम् ॥ १६ ॥ स्तब्धं स्तब्धं तथा प्रोक्तं शिरःकर्म्मानुगानि च ॥ अञ्चितं स्याद्वि- लासाङ्गौ रेचितं मण्डलेक्षणे ॥ १७ ॥ मुक्ते मूर्च्छादिदोषेषु विवृतं ललितादिषु ॥ सौम्यभावे तु चतुरं दृष्टौ कार्यं प्रसारितम् ॥ १८ ॥ स्तब्धं शैत्येऽथ वा व्याधावविकारि स्वभावतः ॥ विवृद्धं विनिगूढं च निर्भुग्नं सुष्ठुमेव च ॥ १९ ॥ विवृतं च तथोर्ध्वकर्मण्यस्य विनिर्दिशेत् ॥ व्यासङ्गे स्याद्विवृद्धान्तु निवृत्तं पिहिते भवेत् ॥२०॥ अवाहमुखसम्बाधसुभ्रु निर्भुग्न चोर्ध्वगं तु तत् ॥ सुष्ठं स्यादाननं किञ्चिन्निवृतं विवृतं भवेत्॥ ॥२१॥उत्कृष्टवाचसाम्भर्त्सणे च तयोः कर्माणि लक्षते ॥ विरुद्धकरणे कार्यं मेषविस्त्वमथाङ्गिनाम्॥२२॥ विनिघ्नतमधुस्यान्मीर्षाव्याधिक्रोपकेषु च ॥ विवृत्तं चापि विज्ञेयं गम्भीरालोकिनामिदु ॥ २३ ॥ सुष्ठं तु लज्जिते योज्यं यतीनां तु स्वभावतः ॥ निभृतं वापि कर्तव्यं हास्यशोकभयादिषु ॥ २४ ॥ ऋजुसम्भावसंस्याने कर्तव्यं यदुनन्दन ॥ आधुमध्यम निर्भुग्नं तथा चैव प्रकम्पितम् ॥ २५ ॥ उद्वाहितं समं चैव पञ्चरोषः प्रकीर्तितम् ॥ चायेते यच्च निर्भुग्नं तदा सुष्ठं प्रकीर्तितम् ॥ २६ ॥ शास्त्रदृष्टो विघाते च हृदोगे च तदिष्यते ॥ स्तब्धं च निष्प्रष्टं च निर्भुग्नं नाम तत्स्मृतम् ॥ २७ ॥ स्तम्भे सविस्मये माने विषादे च तथेष्यते ॥ उत्स्रस्तूर्ध्वविक्षेपः प्रकम्पितमहोच्यते ॥ २८ ॥ हसिते रोदिते कार्यं श्रमे व्याधिवये तथा ॥ उद्वाहितं यदूर्ध्वं तु तदुद्वाहितमुच्यते ॥ २९ ॥ ऊर्ध्वं निगमिते कार्यं जुम्भितेषु प्रयोगतः ॥ चतुरस्रं समं नाम विज्ञेयं सौष्ठवे तत् ॥ ३० ॥ समुन्नतं नतं चैव प्रभान्निरितिवर्ण्यते ॥ तयोस्तुसमुन्नते हि पार्श्वयोः कर्म पश्यथा ॥ ३१ ॥ कतिपायैर्वसुंभांसान्नैवेहस्तेः स्यात्तत्समुन्नतम ॥ कटी यत्र