विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

स्थानां त्रत्स्थानां स्थानमेतत्प्रयोजयेत् ॥ द्वौ तालौवर्धतालं च पदयोरंतरं भवेत् ॥ ६ ॥ अञ्चिते यत्र जंघे तु पदौ पक्षस्थितौ तथा ॥ वैशाखं नाम तत्स्थानं स्कन्दश्चैवात्र देवता ॥ ७ ॥ स्थानेनानेन कर्तव्यमश्वानां वाहनं बुधैः ॥ व्यायामो निर्गमश्चैव प्रवेशो धनुषस्तथा ॥ ८ ॥ अतः परं मण्डलं स्याच्चतुरस्त्रांतरन्तथा च ॥ कटी जानुसमा यत्र पादौ पक्षस्थितौ यथा ॥ ९ ॥ धनुश्चक्रग्रहणं मण्डलेन प्रयोजयेत् ॥ वाहनं कुञ्जराणां तु नृत्ते चोड्डडनक्रिया ॥ १०॥ आदौ च दक्षिणं पादं पश्चात्तालं प्रसारयेत् ॥ आलीढं नाम तत्स्थानं रुद्रश्चात्रत्य दैवतम् ॥११॥ अनेन कार्यं स्थानेन सर्वैरौद्रगणक्रिया ॥ रौद्रपाश्चरस्तु संग्रामस्य निरूपणम् ॥ १२ ॥ सिंहयोर्भिन्नयं चैव संस्फोटै शत्रुणां च निरूपणे ॥ खड्गयुद्धे नियुद्धे च मण्डलश्रमणे तथा ॥ १३ ॥ उत्तरोत्तरसञ्जल्पे रोषामर्षसमुद्भवे ॥ मल्हानां चैव संस्फोटै शत्रूणां च निरूपणे ॥ १४ ॥ तथासिप्लवणं चैव शस्त्राणां च विमोक्षणम् ॥ अञ्चितं दक्षिणं कृत्वा वामं पादं प्रसार्य च ॥ १५ ॥ आलीढं परिवर्तन्ते प्रत्यालीढमिति स्मृतम् ॥ प्रत्यालीढं तु विज्ञेयं स्थानं च नवदैवतम् ॥ १६ ॥ आलीढेनोदितं शस्त्रं प्रत्यालीढं न मोचयेत् ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि स्त्रीणां स्थानत्रयं तुप ॥ १७ ॥ आयतं चावहित्थं च ह्यक्रान्तमथवापि च ॥ एकंश्वाश्रुद्रुतौ यत्र पादौ विरचितः समः ॥ १८ ॥ तालमात्रान्तरन्यस्तः त्र्यश्रः पक्षगतोऽपरः ॥ प्रसन्नासन्ननञ्चुरः समं यत्र समुन्नितम् ॥ १९ ॥ कृतानितम्बगौ हस्तौ स्थानं ज्ञेयं तदायतम् ॥ रङ्गावतरणे ह्येतत्तथा पुष्पाञ्जलौ भवेत् ॥ २० ॥ पादौ विरचितस्य ( अ ) स्तस्तद्व्यपेक्षतः समः ॥ पादस्ततालान्तरन्यस्तस्त्विहिकर्मीप्सुसम्भ्रतव ॥ २१ ॥ अवहित्थं समाख्यातं स्थानमेतद्द्विजोत्तम ॥ विलासलीलालावण्यशृङ्गारात्मनिरूपणे ॥ २२ ॥ स्थानमेतत्प्रयोक्तव्यं वरमार्गावलोकने ॥ समास्थितौ यत्र पादस्वन्यः पादस्त्कलोत्थितः ॥ २३ ॥ तालेननियतश्चैव स्थानको हि विधीयते ॥ सूचीविद्धमपिह्वेदं वा तद्श्वक्रान्तमिष्यते ॥ २४ ॥ शाखावलम्बनस्तबकौ खद्ये च विष्वृनेत्रासनसम्पृक्लापे ॥ स्वभावसंलापविधौ च कार्यं स्थानं त्विदं गाढवशंवशुस्य ॥ २५ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मा० ब० सं० जयितादिस्थानककथनो नाम त्रयोविंशतितमोऽध्यायः ॥ २३ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ शिरसः प्रथमं कर्म गदतो . मे निबोध तत् ॥ स्वभावदृष्टुनोन्मिषेरेषणाक्रिस्यकं संकृत ॥ १ ॥ संज्ञोपदेशपृच्छासु स्वभावावमणे भवेत् ॥ बहुशः कथितं यत्र तदा कंपितमिष्यते ॥ २ ॥ (रोपतर्जनतकेंषु प्रतिज्ञासु च दृश्यते ॥ शिरसो रेचनं यत्तु शनैस्तुतमुच्यते ॥ ३ ॥ विषादे विस्मये चैव प्रतिषेधे तदिष्यते ॥ विधूतं नामतः प्रोक्तं तथा पार्श्वविकम्पनैः ॥ ४ ॥ शीतग्रस्ते ज्वरातें च मते च ज्वरीते भवेत् ॥ मण्डला भ्रमणं चैव भवेत् परिग