विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

वि० ध० ॥३१५॥ तृ० खं० अ० १९ ॥३१६॥

करुणे निषादगान्धारौ । बीभत्सभयानकयोर्धैवतम् । शान्ते मध्यमम् । तथा लयाः हास्यशृङ्गारयोर्मध्यमा । बीभत्सभयानकयोर्विलम्बितः । वीररौद्राद्भुतेषु द्रुतः । मोक्षाभियोगः स्वराराधने रूपकेषु प्रकारानुगतः मनुष्यव्यपदेशेन ते भवन्ति। भवन्ति चात्र श्लोकाः ॥ ग्रहोंशास्तारमन्द्रे च न्यासोपन्यास एव चा। अल्पत्वं च बहुत्वं च षाडवौडविते तथा॥एवमेव बुधैर्ज्ञेया जातयो दशलक्षणाः॥अलङ्काराश्च चत्वारो भवन्ति वसुधाधिप ॥ प्रसन्नादिः प्रसन्नान्तः प्रसन्नश्चाद्यन्त एव च ॥ प्रसन्नमध्यश्च तथा क्रमणैवं विनिर्दिशेत् ॥ उपरान्तकसूह्नोऽथ मन्द्रकः मकरी तथा ॥ उवेणकं सरोबिन्दुस्सप्तमं गीतकानि तु ॥ ऋग्गाथा पाणिका देशेविहिता ब्रह्मगीतिका॥गीतमेतत्तदाभ्यासः कारणञ्चापवर्गसञ्ज्ञः ॥ संक्षेपेण मया प्रोक्तं सुराराधनकारणात् ॥ गीतेनो यदि गीतेन नाप्नोति परमं पदम् ॥ देवस्यानुचरो भूत्वा तेनैव सह मोदते ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मा० व० सं० गीतलक्षणो नामाष्टादशोऽध्यायः ॥ १८ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ अथातोवाद्यविधानम् ॥ चतुर्विधमतोद्यं ततं सुषिरं घनमवनद्धं च । ततं वीणादि, सुषिरं वंशादि, घनं तालादि, अवनद्धं मुरजादि, तत्र स्वरास्तुल्याः शारीरा वैणवाश्च । तद्देशाः किन्तु यथा शरीरगणामारोहावरोहणे तथा वेणुवाणां वंशानां विपर्ययात् तालाः कालप्रयोज्यः । पञ्चलक्षणशारण्याकल्यमाद्यास्तित्सो धृतयः । चित्रा वृत्तिर्दक्षिणा द्विधा । मात्रार्कलाचित्रे चतुर्मात्रावृत्तौ अष्टमात्रा दक्षिणाया । अष्टमात्रादक्षिणे अवश्या निष्क्रयो विक्षेपः प्रवेशः शम्पतातभेदः । संनिपातभेदः । कलासमूहोयुक्तः । चतुस्स्यः अयुक्तः संयटपुट्लः ध्रुतान्तः पश्चपाणिः स इति तादृशा यथाशरस्यः । तत्र लयाः द्रुतमध्यविलम्बिताः । लघवस्तालाः । प्रकरणद्विविधम् । कुलकं च्छेदकञ्च । अथावनद्धं तत्र पौष्करवतकण्णान्वितं करूणान्वितम । तत्र षोडशाक्षराणि क ख ग घ ट ठ ड ण त थ द ध न् र ल् ह् व् इति, तत्र कटस्थशङ्गादिसिणसुखे, प्रथमा वामे, गङ्करा मूर्द्धिः टण्लता आलिङ्गे अथाउए३ओ अइ च ओ यथायोगं स्वगथानां रेफेण योगः । कक्ष्मदानां पलथ्वः । समस्तसंनिपातादाङ्गलीप्रभवश्लोर्ध्वावमेकयोः समस्तसंनिपातप्रदर्शिनी तद्वद् द्वह्वानों योगः समापाण्यर्धपाणिपूर्वादिपाणिरूपपाणिः द्विकस्तमदेशिनीप्रणीतानि समापाणिप्रह्रतोपकाराः ध्यणडाउअव्यर्धपाणौ कथ्यकारा । अध्यर्धपाणौ ण्णलहहनाह्निद्वहस्तेन तलव्यदेशिनीप्रह्रतोऽहितितस्तलितगोसुवीमार्गाः शूद्धरहासय्यगोरडितः । वीररौद्राद्भुतेषु वितस्तः करूणशान्तयोश्चारिणतः । बीभत्सभयानकयोर्गोसुखद्दर्भपणवाश्चहुङ्कारानुगमं भवति । भवन्ति चात्र नेपथ्यबन्धनराससमानमङ्गलिबीक्षणम् । मुरजाः पृष्ठतस्तेषां तदन्मार्जनिका भवेत् ॥ गान्धतस्तस्य विज्ञेयो दर्दुरः पणवास्तथा ॥ उत्तरामिसुखो गाता तथा दक्षिणतो भवेत् ॥ वामतो गैरिकातस्य दक्षिणे वंशादको ॥ गातुर्वाममियु-