विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

प्रतिमुखं नृप ॥ ५४ ॥ औदार्यं सत्पथे शौर्यं नायकस्तु न संत्यजेत् ॥ नायिकापि तथा राजन्त्येवमष्टा प्रतिनायकाः ॥ ५५ ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि नायिकाष्टकलक्षणम् ॥ निजापराधत्वाद्गेहे वाससज्जा तु नायिका ॥ ५६ ॥ विरहोत्कण्ठिता सैव या त्वनागतनायिका ॥ स्वाधीन- भर्तृका प्रोक्ता या स्यात्स्वाधीनभर्तृका ॥ ५७ ॥ कलहान्तरिता प्रोक्ता कलहादन्तनायिका ॥ खण्डिता या च न स्याद्यैतेति प्रगोपितम् ॥ ५८ ॥ विप्रलब्धा तु सा ज्ञेया संकेते कानतावंचिता ॥ प्रवासगतकान्ता तु तथा प्रोषितभर्तृका ॥ ५९ ॥ एतासाञ्चाभिसारिकारूपाल्लीलाभिवन्द्यनं यनम् ॥ नाटकादिषु रूपेषु कर्तव्यं द्वादशस्वपि ॥ ६० ॥ शृङ्गारहास्यकरुणवीरोद्रौभयानकाः ॥ बीभत्साद्भुतशान्ताख्या नव नाट्यरसाः स्मृताः ॥६१॥ बन्धो रसाङ्गः कार्यः सर्व्वेस्वेषु यत्नतः ॥ रसभावनसंवैतत्सर्व्वनाट्यं नराधिपः ॥ ६२ ॥ एते कलाकौशलशौलयुक्ताः कार्यस्तथा लोक- विधानयुक्ताः ॥ धर्मार्थकामाह्युपदेशभाञ्च हिताय लोकस्य नरेन्द्रचन्द्र ॥ ६३ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयव- ज्रसंवादे द्वादशद्रूपकवर्णनो नाम सप्तदशोऽध्यायः ॥ १७ ॥ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ॥ अथ गीतलक्षणं भवति तस्य त्रीणि स्थानानि उरः कण्ठः शिरश्च, तेभ्यो मन्दमध्यतारोत्पत्तिः । त्रयो ग्रामाः । षड्जमध्यमगांधाराः । सप्त स्वराः । षड्जर्षभ गान्धारमध्यमपञ्चमधैवतनिषादचेवताः एकत्रिशतिर्मूर्च्छनाः सप्त सप्त प्रतिग्राममाश्रिताः । तद्यथासां नामानि सौवीरी हारिणाश्वा कलोप- नता शुद्धमद्यमा मार्गौ पौरवी हृष्यका चेति ॥ एताः सप्त मध्यमग्रामिण्यः उत्तरासङ्गाः । प्रथिनी उत्तरायता शुद्धषड्जमत्सरीकृता अश्वक्रान्ता उद्गता च एताः सप्त षड्जग्रामिकाः । आलापी कुनितमा श्रुदा उत्तरा षड्जा पञ्चावता.............एताः सप्त गान्धारग्रामिकाः । अथैकोनपञ्चाशत्तानाः । अग्निष्टोमिकः अत्यग्निष्टोमिकः पौण्डरीकः आश्वमेधिकः राजसूयिकः बहुसुवर्णिकः गोसविकः महाव्रतिकः ब्रह्म तानः प्राजापत्यः नागयज्ञयः युद्धायज्ञयः गोदानिकः हयक्रान्तः अजक्रान्तः विष्णुकक्रान्तः अश्वरथः मस्तकोत्किलः उज्जैविकश्चेति एते विंशतिर्म- ध्यमग्रामिकाः । प्रस्थापनं वैशाखः जीवनः सावित्रः अर्धसावित्रः सर्वतोभद्रः सुवर्णः विष्णुः जिष्णुर्विष्णुवरः शारदः विजयः हंसः ज्येष्ठ इति एते चतुर्दश षड्जग्रामिकाः । तुम्बरुप्रियः महालक्ष्यणः गन्धर्वामृतः अलम्बुसप्रियः नारदप्रियः भीमसेनप्रियः वितानः मातङ्गः मार्गवप्रियः अतिरामः सैनान्त्यः किन्नरप्रियः पुण्यः मनोहरः कल्याणकरश्चेति एते पञ्चदश गान्धारग्राम्याश्रिताः एतञ्चतूर्विधं स्वरपदलयवाद्यतानयोगात् । मूर्च्छनस्थानदिमध्यगते वाडिसंवाद्यन्वयादिसंज्ञातो वृत्तम् । पूर्वोक्ताश्च नव रसाः तत्र हास्यशृङ्गारयोर्मध्यमपञ्चमौ । वीररौद्राद्भुतेषु षड्जपञ्चमौ ।