विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

वि० च०
॥ ३१४ ॥
द० सं०
अ० १७
॥३१४॥

लिङ्गिभ्योऽभिमुखोऽजम् ॥ द्विजन्मनां सुराणां च दैत्यदानववेश्मनाम् ॥ ३० ॥ नायिकाकादस्रमाणां व्यञ्जलिर्द्रवतो तथा ॥ विदूषकाणां च
ऽवत्स्यानुकृतं वचनं नृप ॥ ३१ ॥ बालस्त्रीनीचषण्ढानां ये चान्ये नाटकादिताः ॥ तेषां वाक्यप्रचारं तन्न ज्ञात्वा प्रयोजयेत् ॥ ३२ ॥
स्वयुक्तानुत्कीर्तानां मे नाममात्रं शृणु लक्षणम् ॥ शर्म वर्मथनान्त्यन्ते वर्णानां दासवतथा ॥ ३३ ॥ राज्ञां विक्रमसंयुक्तममात्यानां तथा भवेत् ॥
स्त्रीणां सुखोदययुक्तं नायिकानां मनोहरम् ॥ ३४ ॥ राज्ञोपरिजनस्त्रीणां कल्लाकोरलतासंयुतम् ॥ राज्ञः परिजनस्त्रीणां
विजयोत्तारसंयुक्त्यत् ॥ ३५ ॥ सांवत्सराणां माङ्गल्यं शान्तिगर्भं पुरोधसाम् ॥ शूरयाधममात्यानामायुष्यं भिषजामपि ॥ ३६ ॥
विटानां युष्माभ्यय दर्शनीनं कुसुमादिकम् ॥ ३८ ॥ ॠषिणामाश्रयो कार्यों कञ्चुकीयाविदूषकौ ॥ ३७ ॥ दूता विप्रा तथा सेना वेश्या नाम ततो भवेत् ॥
आर्त्याभगराङ्गुकपाणि तथा देवोनिकारिणाम् ॥ ३८ ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि येन वाच्यस्तु यो यथा ॥ देवेति राजा वक्तव्यो भृत्यैः प्रहृति
भिरतथा ॥ ३९ ॥ राज्ञेति विषवेक्तव्यो ॠषिभिर्निसगोत्रतः ॥ अपत्यप्रत्ययग्राह्यैवयस्येति समो जनः ॥ ४० ॥ विदूषकोऽपि वक्तव्यो वयस्य
इति नायकैः ॥ आयुष्मन्निति सूतेन रथी वाच्यस्तथा भवत ॥४१॥ भगवन्निति वक्तव्या ऋषयो गुरवः सुराः ॥ पुत्र वत्सेति शिष्यस्य तथा वा
नामगोत्रतः ॥ ४२ ॥ आयुष्मन्निति वक्तव्यः दिष्या भर्ता नराधिप ॥ नाम्ना भार्या तु वक्तव्या राज्ञी देवीति नायिका ॥ ४३ ॥ पिता तातस्त
था वाच्यो मातृभिश्चोक्तः पिता ॥ युवराजः कुमारः स्यान्मान्यो भावः समीरितः ॥ ४४ ॥ मान्यमानस्तथा भार्यो भर्तृदारः कुमार्कः ॥
हल्लेते तु समानां स्त्री वक्तव्या समया तथा ॥ ४५ ॥ आर्येति ब्राह्मणी वाच्या शेषा लिङ्गार्धतस्तथा ॥ अन्तःपुरचरो यस्तु सौधभागोपरिव्र
जिताः ॥ ४७ ॥ स तु वर्षधरो ज्ञेयस्तदध्यक्षस्तु कञ्चुकीः ॥ ब्राह्मणः स भवेद् वृद्धो मान्यश्च बहुवाग्विषः ॥ ४८ ॥ विद्वेष
को ब्राह्मणः स्याद्धर्मवाक्यस्य रहस्यवित् ॥ नटः प्रधानः स भवेत्सत्रधारो नराधिप ॥ ४९ ॥ ज्ञेया बीजसमुत्पत्तिर्मुखे नाना
रसोद्भवः ॥ मुखेन्वेषबीजोद्घाटनं तथा प्रतिमुखं स्मृतम् ॥ ५० ॥ प्राप्याशाप्रतियत्नो गर्भस्तत्स्योद्भेदर्शदर्शितः ॥ तदेवोद्देशबीजोत्थायो विसर्गों
व्यसनान्वितः ॥ ५१ ॥ मुखादीनां निवेहणं तथा निर्वहंतं भवेत् ॥ नाटके समकरणे कर्तव्याः पात्रसन्धयः ॥ ५२ ॥ डिमे समवकारे च वि
सर्गं नैव कारयेत् ॥ व्यायोगेहामृगो काव्यो तथा संथिवीजीतो ॥ ५३ ॥ उत्सृष्टाङ्के प्रहसनं वीथी भाणकमेव च ॥ एतेषां नावकर्तव्यं तथा