विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

उपोद्घातप्रदौ च तथा संहार एव च ॥ २ ॥ चतुष्पादं हि कथितं पुराणं भृगुनन्दन ॥ ३ ॥ सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च ॥ वंशानु- चरितं चैव पुराणं पञ्चलक्षणम् ॥ ४ ॥ तत्र वा विदितं सर्वं त्रैलोक्ये गीतलक्षणम् ॥ वृत्तस्य लक्षणं चैव नाटिकाख्यानलक्षणम् ॥ ५ ॥ तस्मादहं त्वां पृच्छामि द्विज नाट्यस्य लक्षणम् ॥ सम्भेदं तन्ममाचक्ष्व सर्वज्ञोऽसि यतः प्रभो ॥६॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ इतिहासानुसारेण पुराणा- नां समीक्षितम् ॥ चरिते त्रिदशानां वा नाटकं तत्र कीर्त्तितम् ॥७॥ पञ्चाननगैकसंयुक्तं नायकख्यातनायकैः ॥ संयुक्तमथ वा कार्यः काव्ये वै तत्र नायकः ॥८॥ सर्वास्तु वृत्तयस्तत्र तत्र सर्वे तथा रसाः ॥ कालप्रयोगं च तथा वृत्तस्य संदर्शनंनृप ॥९॥ पञ्चावसादकं तत्रोक्तं तथाऽष्टपरं शुभम् ॥ एकद्वे- यत्तिकं वृतमङ्के राजन्युद्धेष्विष्यते ॥ १० ॥ तदन्ते सर्वपात्राणां निष्क्रमश्च विधीयते ॥ युक्त्युपन्याससंयुक्तं तथा निष्क्रमणं मतम् ॥११॥ मरणं राज्यविभ्रंशो नगरस्योपरोधनम् ॥ एतानि दृश्येऽङ्के तथा युद्धं च पार्थिव ॥ १२ ॥ प्रवेशकेन कर्तव्यं तेषामाख्यानकं बुधैः ॥ पात्रद्वयेन कर्तव्यं तथा नित्यं प्रवेशकम् ॥ १३ ॥ पात्रे परिजने तत्र कर्तव्यं नायकेन तु ॥ मित्रे पात्रद्वयं यत्र तत्र विष्कम्भकं स्मृतम् ॥१४॥ तयोरन्ते तु कर्तव्या तथा रङ्गस्य शून्यता ॥ अङ्कान्ते च तथा कार्या न कार्या सन्धथा भवेत् ॥ १५ ॥ बहुदैवतिके वृत्ते कर्तव्यं तु प्रवेशकम् ॥ संक्षेपोक्तिश्च कर्तव्या कर्तव्यो नहि विस्तरः ॥ १६ ॥ प्रख्यात्तनायकवधं न च तत्र प्रवेशयेत्॥ तस्य प्रकारनं कार्यमङ्केष्वेव नराधिप ॥ १७ ॥ नायकाभ्युदयः कार्यो नाटकान्ते तथैव च ॥ बह्व्योऽपि नायिका यत्र तत्रासामपि तथा भवेत् ॥ १८ ॥ एवंविधा सङ्करा चतुरङ्गा नादिका ॥ कृते प्रकरणं तद्वत्सर्ववृत्तमुपाद्य वस्तुना ॥ १९ ॥ ब्राह्मणो नायकस्तत्र वणिक्त्व नृपसत्तम ॥ एवं प्रकरणी कार्या चतुरङ्गापि सा भवेत् ॥ २० ॥ इतिहासानुसञ्ज- न्थो वा स्वयमुत्पाद्य वा कृतः ॥ भारतीकरुणप्रायो निवृत्तं समनन्तरम् ॥ २१ ॥ चतुरङ्गोऽङ्कः कर्तव्यो दिव्यनायकवर्त्तितः ॥ इतिहासानुसारेण प्राणश्चैकाहिकैः स्मृतः ॥ २२ ॥ एकांको युद्धबहलस्त्वात्मसंशपरास्तथा ॥ आकाशकथनैर्युक्तस्त्वेकपात्रेतत्क्रियः ॥ २३ ॥ प्रोक्तः समवतारो- ऽप्यसिद्धराशुरसनायकः ॥ त्रिप्रकारैर्बकपटस्तथा द्वादशनायकः ॥ २४ ॥ ईहामृगोऽथ बह्वङ्गस्तथा गन्धर्बनायकः ॥ शृङ्गारबहुलः कार्योऽतस्त- द्योनिगसाध्यवः ॥ २५ ॥ एकांहिको हतरसो व्यायोगश्चैकनायकः ॥ वीथी त्रयोदशाङ्गा स्यान्रथा नायकवर्जिता ॥२६ ॥ डिमाख्यश्च तथाप्रोक्तो रसस्तु सुरनायकः ॥ तथा रौद्ररसप्रायः प्रख्यातेविषयान्वितः ॥ २७ ॥ एकाङ्गो हास्यबहुलस्तथैवोदात्तनायकः ॥ कार्यः प्रहसनारव्यस्तु वेश्यावि- टसमन्वितः ॥ २८ ॥ सूत्रधारस्य वाक्येन काव्यवस्तुनिबन्धनम् ॥ सर्व प्रकारेणदादो सर्वेष्वेतेषु वस्तु यत ॥ २९ ॥ संस्कृतं नायकवचो