विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

वि० ध० ॥३१२॥

तृ०खं० अ० १३ ॥३१२॥

रपि ॥ ६ ॥ पुत्रपर्याय शब्दाश्च पितृपर्यायसंयुताः ॥ कण्ठनालोस्तथा संज्ञाः स्तनकेशरदस्य च ॥६॥ गुल्फनामानि कर्णेश्च द्रुहः प्रग्नो विधि र्निधिः ॥ कपोलनामानि तथा निर्यासौकुकणैक्ययः ॥ ७ ॥ कलिर्विन्दो घटो जूटः पटः पायुः कुरोऽङ्कुशः ॥ बिन्दुः स्वरः कुठारश्च पण शाणौ च पर्पटः ॥ ८ ॥ वटो बन्धः पुटो मृत्युर्मन्युः शोषः किणः फणः ॥ गुणोद्रुणो गणः पथ्या अश्वाड्डः पूग एव च ॥९॥ कमण्डलुः प्लवो ङ्गुष्ठ गण्डः स्थूलश्च कङ्कटः ॥ प्रस्थः शङ्को र्थ्यश्वश्च रसो वर्गस्तथो बुधः ॥ १० ॥ यवो माषस्तथा शब्दः स्पर्शो गन्धः शठो वणिक् ॥ करीषस्त रलो मंद्रो रथो मण्डप एव च ॥ ११ ॥ नक्तो तूपस्थैव ससुढौ लोक एव च ॥ कार्षापण्यः कोणमूसलौ ऊमूलः शूर्पदुर्दरौ ॥ १२ ॥ पञ्च पिण्याकऋपर्ण्यश्च वातण्डण्डकुरोङ्कुशाः ॥ १२ ॥ कुणपः ग्रैवेयश्चौ व कुन्तदण्डर्णवण्णुकाः ॥ ध्वजो वंशस्तथा वेणुः क्रिमिकल्किपिकंदराः ॥ १३ ॥ पुस्तकश्चाश्ववो द्रौहेरम्बुदौशन एव च ॥ १४ ॥ स्तंभः पशूर्मेदामिनदण्डकुम्भाः कटायुधस्तकबोकाः सफेनाः ॥ नितम्बषण्डेषु सुपर्णपुष्पाः पुंसि स्मृता यादववंशमुख्य ॥ १५ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादेऽभिधानकोशे पुंल्लिङ्गनिर्देशो नाम द्वादशो ध्यायः ॥ १२ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ अन्त्यलिङ्गेऽथ वर्तन्ते ये शब्दा नृपसत्तम ॥ तानहं संप्रवक्ष्यामि शृणुष्व गदतो मम ॥ १ ॥ जलनामानि सर्वाणि विनापो यदुसत्तम भ्रान्ताश्च पूर्वे येनोक्तास्ते शब्दा लोचनवाचकाः ॥ २ ॥ दृग्भो नान्तास्तथा ये च नोक्तास्ते यदुसत्तम ॥ असृग्वनं धनं सर्वं जरसोऽन्यच्च यादव ॥ ३ ॥ नपुंसके च वर्तन्ते शब्दा लोहनामभानि यानि च ॥ अहर्निशं शकृत्सास्थि धनुः शोणितदारुणी ॥४॥ क्षीरं विषासृक् दधि च सक्थि वा गूदजानीक्षणा॥५॥ श्मश्रुश्चक्रं कुलं पर्णं लोहनामानि यानि च ॥ गगनं वनमाकाशं सुखदुःखपदानि च ॥ कूपबीजेऽथ पल्ललं तरपद्म षण्ढं फलमूलमलानि च ॥ पुरं मधु खलं नालं चीवरं चीवरमम्बरम् ॥७॥ फलन्द्वन्द्राक्षराणि च ॥ ९ ॥ धान्यश्मशानरत्नोग्रद्वयत्नयुगानि च ॥ शवानि चा॥८॥निमित्तितीक्ष्णोपशितप्रमुञ्चमस्यानि चातोर्यपञ्चरवेलानि फलितं विषम् ॥ श्मशानं मिथुनं तत्त्वं क्लिबिषं विद्दलं हिमम् ॥११॥ गोपपत्तनसन्ध्यार्घमङ्गलद्युध्वनानि च ॥ १० ॥ नगरं हरितालं च तिमिरं पङ्किकं युगलं कूटं कपालं शूलहेमरे ॥ पातालं विवरं वृन्दं कुतूहलं शौष्ठ शरावं शिखरं पलम् ॥ वृतं च सुकृतं पुण्यं मलमंशुुकमेव च ॥ १२ ॥ इंद्रियं च तुङ्गिनं द्रगमस्पदम् ॥ १४ ॥ राष्ट्रं तलं रन्ध्रं छिद्रमाकाशमेव च ॥ १३ ॥ तृणं शुत्रमिमं चैव कुङ्कुमं शुष्कचीवरम् ॥ मृणालमजिनेः खङ्गं वहिनं नद्यां नपुंसके स्यात् ॥१५॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीय किट्कफ तथाऽयुः स्थूलं स्खलीनं प्लक्षं पलायम् ॥ काष्ट रणं पार्श्वकुन्दरं च सन्देहेके चैव नपुंसके स्यात् ॥१५॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीय