विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

शीकराम्बुसमवस्थाश्च तुषारस्तूहिनं हिमम् ॥ विद्युत्सौदामनी लोला चञ्चला च शतह्रदा ॥ २० ॥ समुद्राश्चाम्बुनिधयः सागरा लवणोदकाः ॥ नद्यः कुटिलगामिन्यो निम्नगाः सरितस्तथा ॥ २१ ॥ गङ्गाविष्णुपदी प्रोक्ता जाह्नवी त्रिदशा तथा ॥ कालिन्दी यमुना प्रोक्ता रेवा प्रोक्ता च नर्मदा ॥ विपशा च सनन्दाख्या शतद्रुः शौरिसंज्ञिका ॥ २२ ॥ उद्भिदास्तथा सुराः प्रोक्ता यानि चोक्तानि तथोन्द्रियाणि ॥ वाणी तथोक्ता च सरस्वती च सनत्सुतोक्ते नृप चन्द्रसंज्ञम् ॥ २३ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे अभिधानकोशो नाम नवमो- ऽध्यायः ॥ ९ ॥ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ ॥ मनुष्यो मनुजश्चैव पुरुषः पुरुषस्तथा ॥ रामा योषित्तथा स्त्री च ललना च तथा स्मृता ॥ १ ॥ वरारोहा पुरन्ध्रीच श्रेष्ठा सा सत्कलोत्तिनी ॥ ब्राह्मणश्च तथा विप्रो राजन्यः क्षत्रियो मतः ॥ २ ॥ कीनाशश्च स्मृतो वैश्यः शूद्रश्चान्त्यज उच्यते ॥ चण्डालः पुल्कसः प्रोक्तो मातङ्गश्च तथोच्यते ॥ ३ ॥ हस्ती द्विप इभो दन्ती मातङ्गः कुञ्जरो गजः ॥ अश्वश्च तुरगः सादित्यौ वाजी हरिरस्तथा ॥ ४ ॥ गौस्तथाच्छागलोऽजश्च उस्त्रोऽथविवस्तथोच्यते ॥ ५ ॥ असिर्विशसनः खड्गस्तीक्ष्ण धारो दुरासदः ॥ श्रीगर्भो विजयश्चैव धर्मधारस्तथाऽक्षमः ॥ ६ ॥ सुवर्णं कनकं रूप्यं हेम कार्तस्वरं तथा ॥ जाम्बूनदं तद्देवानां रूप्यं रजतमित्यपि ॥ ७ ॥ उदुम्बरं स्मृतं ताम्रमयोलोहं प्रकीर्तितम् ॥ आरकूटं तथा रीती रत्नं माणिक्यमुच्यते ॥ ८ ॥ आतपत्रं स्मृतं छत्रं कम्बुः शंख उदाहृतः ॥ पङ्कजं कमलं पद्मं पुण्डरीकं प्रकीर्तितम् ॥ ९॥ तथा तामरसं चैव शतपत्रं तु दैवतम् ॥ इन्दीवरं चोत्पलं श्या- तक्कारं शुकमेव तत्॥१०॥ संध्याभासिजुर्भुदं च जन्ममाहाव एव च ॥ दानं संवननं प्रोक्तं विवाहो विनिवेशनम् ॥ ११॥ पत्नी भार्या तथा जाया सुतः पुत्रस्तनूद्भवः ॥ माता जनित्री जननी जनिता जनकः पिता ॥ १२ ॥ क्षयं तु भवनं प्रोक्तं मन्दिरं गृहमथ च ॥ भाण्डागारः स्मृतः कोशो धन्वनं युतिरित्यपि ॥ १३॥ वाहने पुंससंज्ञे स्याद्गमने पात्रमुच्यते ॥ वर्धमानं शरावे स्याच्चापं च धनुरुच्यते ॥ १४॥ सायकश्च शरः प्रोक्त इषुभीर्णः शिलोमुखः ॥ हस्तमोच्यः स एवोक्तो बृहतस्त्वथ तोमरः ॥ १५॥ शुण्युपकरणमित्युक्तमुपकारं नराधिप ॥ बालव्यजनमप्युक्तं तथा चामरसंज्ञितम् ॥ १६॥ मृजा शोभा विनिर्दिष्टा अलङ्कारो विभूषणम् ॥ प्रसाधनं मण्डनं स्याद्दलः सार उदाहृतः ॥ १७॥ अर्भकश्च स्मृतो बालो बाल्यश्वाश्वः किशोरकः ॥ हस्ती कलभ इत्युक्तो वत्सश्चोक्षा प्रकीर्तितः ॥ १८ ॥ सर्वथा केशरी सिंहः शार्दूलो व्याघ्र उच्यते ॥ विपिनं निर्जनं प्रोक्तमजिरं स्याङ्कणाङ्गणम् ॥ ॥ १९ ॥ उपनीय ददेद्यस्माचार्यः स उदाहृतः ॥ एकदेशमुपाध्यायौ ऋत्विग्यज्ञेहदुच्यते ॥ २० ॥ सांवत्सरो ज्योतिर्विद् दूतो भवति भूसुतः ॥