विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

वि० ध० ॥ ३०८॥ तृ० खं० अ० ३ ॥ ३०८॥

वेत्ति यथाविधि ॥ ७ ॥ वज्र उवाच ॥ गीतशास्त्रं समाचक्ष्व सर्वभूतहितं वर ॥ गीतशास्त्राविदश्चाद्य सर्वज्ञः पुरुषोत्तमः ॥ ८ ॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ संस्कृतं प्राकृतं चैव गीतं द्विविधमुच्यते ॥ अपभ्रष्टं तृतीयं च तदनन्तं नराधिप ॥ ९ ॥ देशभाषाविशेषेण तस्यानन्तो नेह विद्यते ॥ गीतं पाठवशाज्ज्ञेयं स च पाठो द्विधा मतः ॥ १० ॥ गद्यं पद्यं च धर्मज्ञ गद्यं संख्यया स्मृतम् ॥ पद्यं छन्दोविशेषेण च्छन्दश्च बहुधा भवेत् ॥ ११ ॥ गद्यमप्यनुप्रासेन ज्ञेयो लक्षणसंयुतौ ॥ पद्यं च द्विविधं तत्र वृत्तमात्रामृतिक्रमम् ॥ १२ ॥ एकविंशतिसंख्याः स्युः सुपः सुप्तिङ्गरं स्मृतम् ॥ प्रथमः पुरुषस्त्वेको द्वितीयो मध्यमो मतः ॥ १३ ॥ उत्तमश्चापरस्तूक्तस्तु तिक्रियावचनं त्रिकम् ॥ तिङश्च नवकं तत्र परस्मैपदसंज्ञकम् ॥ १४ ॥ आत्मनेपदसंज्ञं च नवकं परिकीर्तितम् ॥ युष्मद्युपपदे तत्र मध्यमः पुरुषो भवेत् ॥ १५ ॥ अस्मद्युपपदे चैव स्यात्तथोत्तमसंज्ञकः ॥ शेषे प्रथममित्युक्तं पुरुषं यदुसत्तम ॥ १६ ॥ अर्थे प्रातिपदिकस्य स्वाद्यौ वचनमन्वये ॥ परिमाणे च कथिता विभक्तिः प्रथमा बुधैः ॥ १७ ॥ द्वितीया कर्मणि मता तृतीया करणे स्मृता ॥ कारके कर्माणि तथा सैव चान्यैः प्रकीर्तिता ॥ १८ ॥ चतुर्थी संप्रदाने स्यादपादाने च पञ्चमी ॥ संबंधे च तथा षष्ठी सप्तम्याधारभावयोः ॥ १९ ॥ तेषां तु पूर्वमेवोक्तं व्याख्यानं रिपुसूदन ॥ द्वितीयं तव धर्मज्ञ मया तत्परिकीर्तितम् ॥ २० ॥ प्रातिपदिकमिह स्वं प्रकृतिः स्यातत्प्रकृतिमपि धातुरिच्छन्ति ॥ वाङ्मयमखिलमनेन निबद्धं गद्यमपि पद्यपद्यसमेतम् ॥ २१ ॥

इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे शब्दव्याख्यानो नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥

मार्कण्डेय उवाच ॥ षडक्षरेण पादेन गायत्रं छन्द उच्यते ॥ उष्णिक् सप्ताक्षरं चैव अष्टाक्षरमनुष्टुभम् ॥ १ ॥ नवाक्षरा च बृहती पंक्तिसंज्ञं दशाक्षरम् ॥ एकादशाक्षरं त्रिष्टुब्जगती द्वादशाक्षरा ॥ २ ॥ त्रयोदशाक्षरं ज्ञेयमतिपूर्वं तथैव हि ॥ चतुर्दशाक्षरा चैव शक्करी यदुनन्दन ॥ ३ ॥ अतिशक्करी च कथिता तथा पञ्चदशाक्षरा ॥ षोडशाक्षरमिच्छन्ति च्छन्दोऽष्टिरिति यत्सत्तम ॥ ४ ॥ अत्यष्टिसंज्ञं छन्दश्च तथा सप्तदशाक्षरम् ॥ अष्टादशाक्षरं चैव धृतिसंज्ञं प्रकीर्तितम् ॥ ५ ॥ तथातिधृतिसंज्ञं च विशतिस्त्वेकवर्जिता ॥ विशत्यक्षराणि स्युः कृतिसंज्ञं यदुत्तम ॥ ६ ॥ विशतित्रिसंयुक्ता प्रकृतिः परिकीर्तिता ॥ द्वाविंशतियुतं कथितं तथैवाकृतिसंज्ञकम् ॥ ७ ॥ त्रयोविंशतिश्च विकृतिः सा चैकातस्तुकल्पिता ॥ संकृतिश्चैकसंयुक्ता कथिता विकृतिर्नृप ॥ ८ ॥ षड्विंशतिश्चातिधृतिश्छन्दोऽस्ति मनीषिभिः ॥ पृथग्गद्यं चतुर्भिः स्वैः पादैरेतानि निर्दिशेत् ॥ ९ ॥ मात्रकस्तु लघुर्वर्णः स्पष्टलेखाभिचिह्नितः ॥ संख्यायः स्याद्विमात्रास्तु गुरुर्वक्रस्तथा भवेत् ॥ १० ॥ लघ्वन्तश्च यो वर्णः स गुरुश्च भवेन्नृप ॥ दीर्घयुक्तो च कथितो तथैव गुरुसंज्ञकौ ॥ ११ ॥ संयोगाद्याः परे यस्मात्स लघुश्च