विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

वि० ध० ॥४००॥ तृ० खं० अ० २२८ ॥४००॥

था परम् ॥ ततः प्रभृति लोकेऽस्मिञ्ज्ञानिनः केचिदेव तु ॥ १४ ॥ एवं कृत्वा विष्णुना हंसस्वरूपं ज्ञानं नष्टं विप्रमुख्येषु दत्तम् ॥ ज्ञाने प्राप्ते भूतले नष्टशोकाः सर्वे चासन्निवृत्तमुख्या नृवीर ॥ १५ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० ख० मार्कण्डेयवज्रसंवादे हंसगीतायां हंसप्रादुर्भाववर्णनो नाम पञ्च- विंशत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः ॥ २२६ ॥ वज्र उवाच ॥ किमुक्तं तेन हंसेन ऋषीणां भावितात्मनाम् ॥ एतं मे संशयं छिन्धि भृगुवंशविवर्द्धन ॥ १॥ मार्कण्डेय उवाच ॥ बहूतं तेन हंसेन ऋषीणां भावितात्मनाम् ॥ तस्मात्किञ्चिदिहं वक्ष्ये तन्मे निगदतः शृणु ॥ २ ॥ ऋषय ऊचुः ॥ वर्णानामाश्रमाणां च ब्रूहि धर्मं द्विजोत्तमा॥ तथा भक्ष्यमभक्ष्यं च शौचाशौचे तथैव च॥ ३॥ हंस उवाच॥ यजनं याजनं दानं विशिष्टश्च प्रतिग्रहः॥ अध्यापनमध्ययनं विप्रकर्म प्रकीर्तितम् ॥ ४ ॥ दानमध्ययनं यज्ञः पाशुपाल्यं वणिक्क्रिया ॥ अमात्सर्यं च धर्मेष् धर्मस्साधारणो मतः ॥ ५ ॥ आनुलोम्येन वर्णानां जातिर्मातृसमा भवेत् ॥ प्रतिलोमोद्भवाः सर्वे भवन्त्यार्याद्विगर्हिताः ॥ ६॥ सूतो वैदेहकश्चैव चाण्डालश्च द्विजोत्तमाः ॥ विज्ञेया ब्रा- ह्मणीपुत्राः क्षत्रियाद्वैश्ययोनितः ॥ ७ ॥ मागधः पुक्कसश्चैव विट्शूद्रैः क्षत्रियासुतौ ॥ आयोगवश्च वैश्यायां शूद्रपुत्रः प्रकीर्तितः ॥ ८ ॥ अन्ये वक्तुं न शक्यन्ते सङ्करात्सङ्करोद्भवाः ॥ विवाहः सदृशैरेषां नौत्तमेनाधमैः सह ॥ ९ ॥ सूतानामश्वसारथ्यं मागधानां स्तुतिक्रिया ॥ वैदेहः स्यात्तदन्तर्जैी¹वः पुक्कसानां च व्याधता ॥ १० ॥ आयोगवस्य शिल्पानि रंगावतरणं तथा ॥ चण्डालानामसंस्पर्शस्तथ्या वैध्यव्यगामिता ॥ ॥ ११ ॥ गोब्राह्मणार्थे समरे हतानां स्त्रीबालहेतोर्यदि वाप्यशेषम् ॥ स्वाम्यर्थकार्यं यदि वा प्रकुर्वतां सिद्धिः प्रदिष्टा न हि संशयोऽत्र ॥ १२ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृ० ख० मार्कण्डेयवज्रसंवादे हंसगीतायां वर्णधर्मवर्णनो नाम सप्तविंशत्युत्तरद्विशततमोऽध्यायः ॥ २२७ ॥ हंस उवाच ॥ उपनीय गुरुः शिष्यं शिक्षयेच्छौचमादितः ॥ आचारमग्निकार्यं च सन्ध्योपासनमेव च ॥ १ ॥ प्रयतं कल्यमुत्थाय स्नातो हुतहुताशनः ॥ अभिगम्य गुरोः कुर्यात्प्रयतस्त्वभिवादनम् ॥ २ ॥ अनुज्ञातस्तु गुरुणा ततोऽध्ययनमाचरेत् ॥ भैक्ष्यचर्यां ततः कुर्याद्ब्राह्मणेषु यथाविधि ॥ ३ ॥ गुरोः कुले न भिक्षेत भुञ्जीत तदनुज्ञया ॥ हितप्रियं गुरोः कार्यं भक्त्याहङ्कारवर्जितः ॥ ४ ॥ मधुमांसाञ्जनं श्राद्धं नृत्तं गीतं च साहसम् ॥ हिंसां परोपवादं च मण्डनं च विवर्जयेत् ॥ ५ ॥ मेखलामजिनं दण्डं धारयेत्प्रयतः सदा ॥ विनष्टान्यप्सु विक्षिप्य तथान्यानि धारयेत् ॥ ६ ॥ अधःशायी भवेन्नित्यं ब्रह्मचारी समाहितः ॥ एवं व्रतस्तु कुर्वीत वेदस्वीकरणं बुधः ॥ ७ ॥ गुरवे वचनं दत्त्वा स्नायाच्च तदनुज्ञया ॥

---

¹ 'ध्याजीव' इति ख० 'त त्याजीव' इति क० ।