विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

लेखयेत्तत्र दानच्छेदोपवर्णनम् ॥ १७ ॥ तल्लेख्यं सिद्धिमाप्नोति मुद्रितं राजमुद्रया ॥ मतान्तरे तु लेख्यस्य श्रावणाच्छ्रवणे तथा ॥ १८ ॥ नैव सिद्धिर्निर्दिष्टा भावनान्या न चेद्भवेत् ॥ स्वहस्तलिखितं पत्रं निह्नुते तु विभावयेत् ॥ १९ ॥ वर्णैश्च तर्कैर्युक्तिभिः प्रायोगेण च युक्तिभिः ॥ यत्रर्णलेखको वापि साक्षी वापि मृते भवेत् ॥ २० ॥ लिखितान्ते प्रविष्टे तु धनी लेख्यं तु पाटयेत् ॥ असमग्रे प्रविष्टे तु लेख्ये दूरगते तथा ॥ ॥ २१॥ धनिकस्य धनी दद्याल्लिखितं स्वमथापरम् ॥ दैवदोषनिषिद्धं तु लेख्यं लेख्यं तु कारयेत् ॥ २२ ॥ अन्यमेवाधमर्णास्तु लेख्यं यत्स्मर्यते यदि ॥ समुद्रे तु पदा लेख्ये मृताः सर्वे तु तत्स्थिताः ॥ २३ ॥ लिखितं तत्प्रमाणं तु मृतेष्वपि हि साक्षिषु ॥ सोपध्यं यद्भवेल्लेख्यं दिव्याद्यैस्त त्साधयेत् ॥ २४ ॥ बलात्कारबलैर्लेख्यैः सत्यञ्चेच्छ्रवणाद्भवेत् ॥ ज्ञापितेनाप्यसिद्धिः स्यात्सिद्धिरस्त्यसमाधया स्मृता ॥ पितामहानां रिक्त्यानां प्रभुः पौत्रोऽपि गीयते ॥ २५ ॥ ये कूटकारा वसुधाधिपेन भृशं विनेयास्त्रिदशेशतुल्या वै ॥ ते कण्टकाः सर्वजनस्य विप्रास्तेषां निषेद्धा नृपति र्भवेद्वै ॥ २६ ॥ इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीयखण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे मुनीन्प्रति हंसगीतासु लेख्यलक्षणवर्णनो नाम षड्विंशत्युत्तरत्रिशततमो ऽध्यायः ॥ ३२६ ॥ ॥ हंस उवाच ॥ ॥ एकादशविधः साक्षी शास्त्रदृष्टो मनीषिभिः ॥ १ ॥ पञ्चविधस्तत्र षड्विधोऽकृत उच्यते ॥ १ ॥ लिखितः स्मारितश्चैव यदृच्छाभिज्ञ एव च ॥ गूढश्चोत्तरसाक्षी च कृतः पञ्चविधः स्मृतः ॥ २ ॥ ग्रामश्च प्राड्विवाकश्च राजा च व्यवहारिणाम् ॥ कार्येष्वाभ्यन्तरो यः स्यादर्थिना प्रहितः सदा ॥ ३ ॥ कुलं कुलविवादेषु षड्विधस्त्वपरोऽकृतः स्मृतः ॥ द्वयोर्विवादतोरेवं द्वयोः सत्सु च साक्षिषु ॥४॥ पूर्वपक्षो भवेद्यस्य भवेत्तस्य साक्षिणः ॥ आद्ययोः पूर्वपक्षस्य यस्मिन्नर्थवशाद्भवेत् ॥ ५ ॥ विवादे साक्षिणस्तत्र प्रष्टव्याः प्रतिवादिनः ॥ न परेण समुद्दिष्टमुपेयात्साक्षिणं प्रति ॥ ६ ॥ भेदे युक्ते न वाच्योन्यं हीयेतैनं समाचरेत् ॥ साक्षिदोषो यदि प्रेयादच्छेदापि दिगन्तरम् ॥ ७ ॥ तत्रोभयोः प्रमाणं तु प्रमाणे ह्यन्तरा क्रिया ॥ अनिर्दिष्टस्तु साक्षित्वे स्वयमेवैत्य यो वदेत् ॥ ८ ॥ सूचीतुलुकः स साक्षी तु न स साक्षित्वम र्हति ॥ न साक्षी नृपतिः कार्यों न कारुकुशीलवौ ॥ ९ ॥ न श्रोत्रियो न लिङ्गस्थो न सर्वेभ्यो विनिर्गतः ॥ न व्याधितो न वक्तव्यो न दस्युनै विकर्मकृत् ॥ १० ॥ न वृद्धो न शिशुर्नैको नान्ध्यो न विकलेन्द्रियः ॥ नार्त्तो न मत्तो नोन्मत्तो न क्षुत्तृष्णोपपीडितः ॥ ११ ॥ न श्रमातों न कामार्तं न क्रुद्धो नापि तस्करः ॥ नार्थसम्बन्धिनोभ्रातो न हायनविचारिणः ॥ १२ ॥ न दृष्टदोषाः कर्तव्या न व्याख्याता न दूषिताः ॥ स्त्रीणां साक्ष्यं स्त्रियः कुर्युर्द्विजानां सदृशा द्विजाः ॥ १३ ॥ शूद्राश्च साधुशूद्राणां मर्त्यानां प्रत्ययोन्त्यः ॥ अनुभावी तु यः कश्चित्कु