विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

क्वचित् ॥ २१ ॥ अशक्तभर्तृकां नारीं शास्येत्तदनुज्ञया ॥ योऽन्यस्मै कन्यकां दत्त्वा भूयोन्यस्मै प्रयच्छति ॥ २२ ॥ वित्तस्यांशं तुरीयं तं राजा दण्डयेन्नरम् ॥ भर्त्तृदोषे समुत्पन्ने न सा दण्डमवाप्नुयात् ॥ २३ ॥ यस्तु न व्रजेत भार्यामृतुकाले नराधमः ॥ ऋतावृत्तौ भवेद्दुःखं सुवर्णस्य माषकम् ॥ २४ ॥ आहूयमाना या भार्या भर्त्तारं न व्रजेद्व्रतौ ॥ विवास्या सा भवेद्भर्त्ता दोषं व्याख्याय मातरम् ॥ २५॥ यस्त्यजेच्च तथा भार्यामहृष्टां पुरुषाधमः ॥ स सुवर्णं भवेद्दण्ड्यो विभ्रयात्तां तथा पुनः ॥ २६ ॥ विषमे परिणीतासु वर्त्तेत यस्तु मानवः ॥ सवर्णासु भवेद्दण्ड्यः सुवर्णं स महीक्षिता ॥ २७ ॥ त्रीणि वर्षाण्युपासीत कुमार्यृतुमती सती ॥ उक्तकालात्परं कन्या विन्देत सदृशं पतिम् ॥ २८ ॥ अलङ्कारं नाददीत पित्र्यं कन्या स्वयं वरात् ॥ मातृकं भ्रातृदत्तं वा स्तेयं वा स्याद्धि तं हरेत् ॥ २९ ॥ कन्यान्तु चेदमृतमतौ पुरुषो न दद्याच्छु- ल्कोपि न द्विजवरश्च स दण्डनीयः॥स्वाम्यं न तां प्रति च तस्य भवेत्कदाचित्पुत्रीगृहीतो न ददतो न पुनर्निहर्जातवत्॥३०॥इति श्रीविष्णुधर्मोत्तरे तृतीय- खण्डे मार्कण्डेयवज्रसंवादे सुनीत्यादि हंसगीतासु विवाहधर्मनिरूपणो नामैकोनत्रिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ ३२९ ॥ ॥ इंस उवाच ॥ ॥ औरसः पुत्रिकापुत्रः क्षेत्रजश्च तथा परः ॥ पौनर्भवश्च कानीनः सहोढश्च तथा सुतः ॥ १ ॥ गूढोत्पन्नो दत्तकश्च क्रीतश्चैव तथा परः ॥ अप- विद्धस्तूपगतः शूद्राष्ट्रस्तथैव च ॥ २ ॥ एते द्वादश वै पुत्रास्तेषां वक्ष्यामि लक्षणम् ॥ संस्कृतायां स्वयं जातः पुत्र औरस उच्यते ॥ ३ ॥ अस्यांपुत्रश्चते पुत्रः स मे भविता सुतः ॥ एषा दत्तापि या पित्रा पुत्रिका सा निगद्यते ॥ ४ ॥ विना वचनदत्तापि भ्रातृहीना तु पुत्रिका ॥ तत्पुत्रः पुत्रिकापुत्रो द्वितीयः परिकीर्तितः ॥ ५ ॥ देवराद्वा सगोत्राद्वा ब्राह्मणाद्वा विचक्षणात् ॥ नियोगोत्पादितः पुत्रः क्षेत्रजः परिकीर्तितः ॥६॥ स्वैरिणी या पतिं हित्वा कामतोऽन्यं समाश्रयेत् ॥ पौनर्भवस्तु तत्पुत्रः चतुर्थः परिकीर्तितः ॥ ७ ॥ असंस्कृतायामुत्पन्नः कानीनो भर्तुरेव सः ॥ गर्भिणी या संस्क्रियेत सहोदस्तत्सुतो मतः ॥ ८॥ गृहे च गूढमुत्पन्नो गृहोत्पन्नः प्रकीर्तितः ॥ तस्यां सकाशात्क्रीतश्च क्रीतपुत्रो निगद्यते ॥ ताभ्यां चैवापविद्धस्तु त्वपविद्धस्तु स स्मृतः ॥९॥ विवृत्तो येन यस्यासौ पुत्रत्वेन निगद्यते ॥ स्वयं यश्चाभ्युपगतः पुत्रत्वे द्विजसत्तमः॥ १० ॥ आदौ तु पुत्रिकापुत्रः पश्चाज्जातस्त्वथौरसः ॥ औरसेन समोशस्तु तत्र स्यात्पुत्रिकासुतः ॥ ११ ॥ जाते तु पुत्रिकापुत्रे क्षेत्रजोत्पादनं वृथा ॥ समाः सर्वांगिनो ज्ञेया यादृशास्तादृशाः सुताः ॥१२॥ प्रतिलोमभवाः पुत्रा न तु रिक्थस्य भागिनः ॥ धनभागभरणं तेषां कर्मणा कर्तुमर्हति ॥ १३ ॥ तदपत्याः पितृवधे भागिनः परिकीर्तिताः ॥ पैतामहेन ते वित्ते स्वाम्यमर्हन्ति केनचित् ॥ १४ ॥ जडाऽन्धबधिरोन्मत्ता भर्त्तव्यास्तु निरंशकाः ॥

७१