विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

वि० ध० ॥४६३॥

तृ० खं० अ० ३३४

वक्ष्यामि लक्षणम् ॥ एकत्र कालात्त्वधिको देशाद्वाप्यपरः ॥ १ ॥ कर्मावधिस्तु तृतीयस्तु सर्वे कर्मकराः स्मृताः ॥ अदेशकाले कर्मादौ भृतकश्चेत्त्यजेद्भृतिम् ॥ २ ॥ भृतिश्चादीयते सर्वा स्वामिदोषेण न चेद्भवेत् ॥ हारिते स्वामिदोषेण दाप्यश्च भृतिको भवेत् ॥ ३ ॥ राजा च दण्डनीयः स्यात्तथा पणशतं भवेत् ॥ गृहीतमूल्यं यः शिल्पी काले द्रव्यं न यच्छति ॥ ४ ॥ द्विगुणं दीयते मूलं द्रव्यं दाप्यं तथैव च ॥ तद्द्रव्यं च विना हानिं सकलां दातुमर्हति ॥ ५ ॥ भृत्यदोषं विना स्वामी भृत्यमर्धपथे त्यजेत् ॥ त्यजेत्तु सकलं दद्याद्राज्ञः कनकमाषकम् ॥ ६ ॥ आर्त्तस्य भर्त्तृ दातव्यं स्वस्थस्तत्कर्म पूरयेत् ॥ स्वस्थोऽपि चेन्न तत्कुर्याद्द्विगुणं भृत्यमुत्सृजेत् ॥ ७ ॥ प्रमादान्नाशिते दाप्यं समं छिद्राहता शतम् ॥ प्रसय यद्धृतं चौरैर्न तद्दायो भवेत्क्वचित् ॥ ८ ॥ तोयाग्निभ्रंशे शक्त्या चेत्प्रवर्तेतैव दापयेत् ॥ राजा हतं तथा द्रव्यं न स दाप्यः कथंचन ॥ ९ ॥ यत्र गुप्त्या भवेन्नित्यं तत्र चेद्द्यापको भवेत् ॥ तत्सर्वं दापयेद्द्रव्यं यत्किंचित्तत्र नश्यति ॥ १० ॥ शकटाद्यं तु गृह्णीयाद्भाटकेन तु यो नरः ॥ अद्धद्भाटकं दायो व्युत्स्यापि च भाटकम् ॥ ११ ॥ भृतिं यः प्रतिपद्येत विनेव समयक्रियाम् ॥ देशकालौ च शक्तिं च भुक्तिं चावेक्ष्य शक्तिस्तः ॥ १२॥ धृतिस्तस्य प्रदातव्या दाप्यो राजा बलाइथ ॥ प्रव्रज्यावसितो राज्ञो दास आमरणान्तिकः ॥ १३ ॥ दुर्भिक्षविह्वतो यस्तु मोक्षतः प्राणसंशयात् ॥ प्रतिशीर्ष प्रदानेन मुच्यते च ध्वजाहतः ॥ १४ ॥ ग्रासमाच्छादनं देयं सर्वेषामेव सर्वदा ॥ तथैव राजा भृत्यानां भृतिं वर्षशतादपि ॥ १५ ॥ पुत्रपोषणानुग्रहेन्त्याद्यसौ तत्र कर्मकृत् ॥ अध्यापने यो भृतकस्तस्याप्येष विनिश्चयः ॥ १६ ॥ काले भृत्यैर्नवार्किचिदि चित्तं स्वकर्मणा ॥ भक्तदस्यैव तत्सर्वमिति धर्मविदो विदुः ॥ १७ ॥ भार्या पुत्रश्च दासश्च त्रय एवाधना मताः ॥ यत्ते समधिगच्छन्ति यस्य ते तस्य तद्धनम् ॥ १८ ॥ वर्णानामानुलोम्येन न दास्यं प्रतिलोमतः ॥ प्रातिलोम्येन चेद्दास्यं कारयेत्तं विनाशयेत् ॥ १९ ॥ शुल्कं गृहीत्वा पण्यस्त्री नेच्छन्ती द्विगुणं वहेत् ॥ अप्रयच्छन्पुमांशुल्कं दाप्यस्त्वष्टगुणं भवेत् ॥ २० ॥ पशुभ्येरदरण्ये तु पालको रजनिक्षये ॥ दत्त्वान्नितजलान्सर्वात्सायाह्ने तु समर्पयेत् ॥ २१ ॥ दिवा वक्तव्यता पाले रात्रौ स्वामिनि तद्गृहे ॥ पशूनां व्यसनं गोपो व्यापच्छेत्तत्र शक्तितः ॥ २२ ॥ अशक्तानापि पत्तौ तु स्वामिने तन्निवेदयेत् ॥ अध्यागच्छद्रात्रिकोशं स्वामिने विनिवेदयेत् ॥ २३ ॥ वोढुमर्हति गोपस्तु विनयं चापि राजनि ॥ नष्टं विनष्टं कृमिभिः श्वहतं व्यसने मृतम् ॥ २४ ॥ हीनं पुरुषकारेण पालको विनिवेदयेत् ॥ अजाविके तु संरुद्धे वृकैः पाले त्वनायति ॥ २५ ॥ यां प्रसह्य वृको हन्यात्पाले तत्कि

॥४६३॥