विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

पुरुषः प्रोक्तो धूमोर्णा प्रकृतिः स्मृता ॥ ४ ॥ विरूपाक्षश्च पुरुषः प्रकृतिर्निरृतिः स्मृता ॥ वरुणः पुरुषः प्रोक्तो गौरी च प्रकृतिस्तथा ॥ ५ ॥ वायुश्च पुरुषो ज्ञेयः प्रकृतिश्च तथा शिवा ॥ पुरुषश्च धर्मो वृक्षस्तद्धिष्मप्रकृतिः स्मृता ॥ ६ ॥ चन्द्रमा पुरुषः प्रोक्तो ज्योत्स्ना च प्रकृतिस्तथा॥ धर्मश्च पुरुषः प्रोक्तः प्रकृतिश्च करीषिणी ॥ ७ ॥ यज्ञश्च पुरुषः प्रोक्तो दक्षिणा प्रकृतिस्तथा ॥ दिवसः पुरुषः प्रोक्तो प्रकृतिश्च तथा निशा ॥ ८ ॥ आकाशः पुरुषः प्रोक्तः प्रकृतिश्च तथा मही ॥ ॐकारः पुरुषः प्रोक्तः सावित्री प्रकृतिः स्मृताः ॥ ९॥ प्रकृतिः सा शुभा लक्ष्मीर्विष्णुः पुरुष उच्यते ॥ सा सदैहा विद्दिहा सा सगुणा निर्गुणा च सा ॥ १० ॥ तथा सर्वमिदं व्याप्तं त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥ सा कान्तिः सा धृतिः सा श्रीः सा प्रभा च सनातनी ॥ ११ ॥ सा निद्रा सा शुभा वाणी सा च देवी सरस्वती ॥ रतिः प्रीतिः क्षितिश्चाथ सा गंगा सा सरस्वती ॥ १२ ॥ तुष्टिः पृथिव्वपुः प्रजा स्वधा मेधा सरस्वती ॥ सैव नद्यः शुभा सर्वाः सैव देवी वनस्पति ॥ १३ ॥ सा वास्तुदेवता दीक्षा सा शक्तिर्विष्णवी स्मृता ॥ बुद्धिलज्जा धृतिः शान्तिः सुधा शोभा जया त्विषा ॥ १४ ॥ सिनीवाली कुहू राका त्वेवं चातुर्मातः शुभा ॥ कात्यायनी भद्रकाली सुप्रभा विजया तथा ॥ ॥ १५ ॥ अदितिर्दितिर्दनुः काला स्नायुः सिंहिका मुनिः ॥ कद्रूः क्रोधा त्विषा प्रावा विनता सुरभिः खँगा ॥ १६ ॥ कीर्तिर्लक्ष्मीर्धृतिर्मेधा क्षमा श्रद्धा क्रिया रतिः ॥ अनसूया सती मूर्तिर्विभूतिर्वारुणी तथा ॥ १७ ॥ अरुन्धती वपुर्ज्यामी लोभा भ्रातृन्नृचन्ती ॥ संकल्पा च मुहूर्ता च साध्या विश्वा तथैव च ॥ १८ ॥ मृगा च सुघमन्दा च हरिमद्भा युवा त्विडा ॥ भृता च कपिला दंष्ट्रा सुरमा सुरसा तथा ॥ १९ ॥ राज्ञीश्र्योश्मि पालानां ब्रह्मश्रीस्तद्विदां शुभा ॥ पुष्पश्रीः काननानां सा जयश्रीर्जयिनां रणे ॥ २० ॥ स्वर्गश्रीः स्वर्गतानां सा दीक्षा सा यज्ञयाजिनाम् ॥ बुद्धि र्बुद्धिमतां देवी क्षमा देवी क्षमावताम् ॥ २१ ॥ शिखा वह्नौ प्रभा सूर्ये ज्योत्स्ना चन्द्रे प्रकीर्तिता ॥ कान्तिस्तारागणस्योक्ता सा वेला नक्षत्राणाञ्च णाम् ॥ २२ ॥ सहस्रनेत्राजा दृष्टिः सहस्रनयनस्य सा ॥ उपत्यका पर्वतानां फलश्रीः सा च शाखिनाम् ॥ २३ ॥ महोदधेश्च सा वेला नक्षत्राणाञ्च कृत्तिका ॥ धनुर्लता च मन्त्राणां हेतीनां चाप्यसेर्लता ॥ २४ ॥ गान्धारी सर्वविद्यानां वृद्धिः सा जगतितले ॥ कार्षकाणां तथा सीता सस्य शोभा महीतले ॥ २५ ॥ मदलेखा च नागानां भोगिनाञ्च फणावली ॥ रत्नावली च शेषस्य द्युतिर्भगण्डलस्य सा ॥ २६ ॥ सा स्थिता सततं चन्द्रे बिल्वे नीलोत्पले वृषे ॥ कुञ्जरे तुरगे सिंहे खड्गे च विमले शुमे ॥ २७ ॥ चामरे व्यजने छत्रे भृंगारे गोमये वने ॥ सहस्रकिरणे सूर्ये

---

१ 'प्रकृतितस्तथा' इति ख० । २ 'कीर्त्तिः' इति ख० । ३ 'क्षितिः प्रीतिरतिस्तथैव' इति ख० । ४ 'मृगाश्वा'इति ख० । ५ 'युधा' इति ख० ।