विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

शके वैश्रवणे यमे ॥ २८ ॥ कमले रजते हस्ति शंखे भद्रासने शुभे ॥ गोमूत्रे सर्पिषि क्षीरे दधि श्रीफलेषु च ॥ २९ ॥ वरुणे च जलाश्रये समुद्रेषु जलेषु च ॥ कुसुमेषु च शुक्लेषु प्रासादेषु सितेषु च ॥ ३० ॥ हुताशने प्रज्वलिते पार्थिवे चारुशोभिते ॥ रत्नेषु च विचित्रेषु तथैवा मल्लकेषु च ॥ ३१ ॥ यथा व्याप्तं जगत्सर्वं देवदेवेन शार्ङ्गिणा ॥ तथा व्याप्तं जगत्सर्वं जगन् श्रीगोविन्दकन्यया ॥ ३२ ॥ स्वायंभुवेऽन्तरे देवी भृगोः सा दुहिता स्मृता ॥ स्वारोचिषे तथा जाता सैव देवी हुताशनात् ॥ ३३ ॥ औत्तमस्यान्तरे जाता सलिलेडामलच्छुभा ॥ तामसस्या- न्तरे राजन् भूतलात्सा समुत्थिता ॥ ३४ ॥ रैवतस्याप्यतीता सा¹ देवी रैवतमन्वतरे तथा ॥ उत्फुल्लकमलोद्भूता चाक्षुषेऽपि तथान्तरे ॥ ३५ ॥ वैवस्वतेऽन्तरे जाता तथैवाऽमृतमन्थनात् ॥ क्षीरोदधिजञ्जातां तां प्राप्य हृष्टयेन जनार्दनः ॥ ३६ ॥ दृष्ट्वा दुर्भगं देवीं त्रैलोक्यं तन्मृते प्रभुम् ॥ आदाय साऽमृतं शुभं शुभमर्कक्रमण्डलम् ॥ ३७ ॥ एतस्मिन्नन्तरे जातो वैद्यो धन्वन्तरिस्तथा ॥ अमृतं जातमात्रं तु दैत्यमंघाः समाकुलाः ॥ ॥ ३८ ॥ धन्वन्तरिमथोन्मथ्य परिभूय च देवताः ॥ अमृतं च समादाय जगमुर्देत्या निवेशनम् ॥ ३९ ॥ इति हतामृतदैत्यगणात्निपातोनाशिवास्य देवो भुवनस्य गोप्ता ॥ स्थाने च विन्यस्य गिरिन्द्रमुत्थ्य जगाम देवोसुरनांथवैष्वम्² ॥ ४० ॥ इति श्रीविष्णुधर्मामृते प्रथमखण्डे मार्क- ण्डेयवज्रसंवादेऽमृतमन्थनं नामैकचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ॥ ४१ ॥ ॥ गङ्गरुवाच ॥ ॥ वभूव³ नारी कल्याणी न दृष्टा मधुसूदनः ॥ अनिंद्यव्यवयोरूपा सर्वलक्षणपूजिता ॥ १ ॥ समांगुलितलौ श्लक्ष्णौ स्फुतंगनखौ शुभौ ॥ विभृते चरणौ शुभ्रौ गूढगुल्फौ मनाहृद्यौ⁴ ॥ २ ॥ जंघे मनोहरे शुभ्रे सृष्टे लोमविवर्जिते ॥ गूढमंध्यस्थिकै श्लक्ष्ण जानुनी च तथा शुभे ॥ ३ ॥ ऊरू करिगणकारां कदलीदलकोमलौ ॥ घनसमांगथि जघनं मध्यं कुटिलगात्रिमम् ॥ ४ ॥ त्रिवलीविषयाथानांनाभिपुष्कर्मण्डितम् ॥ गूढमिक्षिक समं पाश्र्वं समं पृष्ठं मनोरमम् ॥ ५ ॥ समां सुसंहता पीनौ कोमलावरुवक्षुकौ ॥ आभोगिनौ मण्डलिनौ मन्तौ कनकसन्निभौ ॥ ॥ ६ ॥ मृणालसदृशौ वाहू करौ कोमलकोमलौ ॥ कम्बुतुल्यं शुभं कण्ठं चोन्नता च कृकाटिका ॥ ७ ॥ मुखं पूर्णन्दुसंकाशं द्विजाः कुन्दसमप्रभाः ॥ अधरं विद्रुमाकारं नासा मण्युत्तमासमा ॥ ८ ॥ मधुकपुष्पसंकाशौ कपोलौ ललितात्रुवौ ॥ भ्रूयुग्मं कामचा- पान्तसदृशं सुमनोहरम् ॥ ९ ॥ नातिप्रलम्बौ श्रवणौ नाट्यचारू च कुण्डलो ॥ चिबुकं च मनोहरंग ललाटं शशिसुप्रभम् ॥ १० ॥

---

¹ 'विष्याणां' इति क० । ² 'दैत्याधिपतावधेशम्' इति क० । ³ 'मल्लन्नम' इति ख० । ⁴ 'मनोहरं' इति क० । ⁵ 'वभूवु' इति क० ।