विष्णुधर्मोत्तर पुराण (तृतीय खण्ड - चित्रसूत्र, वास्तु, शिल्प व प्रतिमा लक्षण)

कृष्णमध्ये सुरक्तान्ते नयने श्वेतप्रभिके ॥ नीलोत्पलदलद्वारे दीर्धे चाऽतितमनोरमे^१ ॥ ११ ॥ कोकिलाऽलिकुलाकारं भिन्नञ्जनचयप्रभम् ॥ केशपाशं तथा किंचिद्वारं कुटिलं शुभम् ॥ १२ ॥ चन्द्ररश्मिप्रकाशेन वस्त्रयुग्मेन भूषिता ॥ १३ ॥ रूपेणाप्रतिमा राजन्सर्वालंकारभूषिता ॥ यत्रयत्र पदन्यासं करोति गजगामिनी ॥ १४ ॥ तत्र तत्रैव वसुधा सपद्मेवोपलक्ष्यते ॥ यत्रयत्राऽसितभ्रुवं दृष्टिं क्षिपति भामिनी ॥ १५ ॥ सितासितोत्पलैस्तत्र किरतीव वसुंधराम् ॥ १६ ॥ यत्रयत्र स्थिता भाति देशे कनकवर्णिनी ॥ १७ ॥ तत्र तत्रैव सौवर्णं सा करोति नभस्तलम् ॥ तां दृष्ट्वा चारुसर्वाङ्गीं मन्मथाविष्टचेतसः ॥ १७ ॥ प्रह्लादरहिताः सर्वे बभूवुर्दानवास्तदा ॥ पादयोः पृथिवीं तस्या धृतिं देवौ च जङ्घयोः ॥ १८ ॥ जानुभ्यां च तथा शान्तिं कान्तिसूरुयुगे शुभे ॥ आयतिं नियतिं लक्ष्मीं वेलां तु जघने तथा ॥ १९ ॥ मध्ये बाहां सतीं पृष्ठे पार्श्वयोश्च सुधां मुखे ॥ रतिं प्रीतिं कुचयुगे कण्ठे वाणीं तथैव च ॥ २० ॥ जयाँ च विजयां चैव करयोर्भुजयोस्तथा ॥ शोभां प्रभां वक्षसि च श्रियं देवीं मनोरमाम् ॥ २१ ॥ अरुन्धतीं च चिबुके जिह्वायां च सरस्वतीम् ॥ ज्योत्स्नां कपोलयोर्देवीं निद्रां नेत्रयुगे तथा ॥ २२ ॥ केशपाशे तथा रात्रिं दिशः श्रोत्रयुगे तथा ॥ भृकुट्योर् ललाटे च नासायां च तथा शुचीम् ॥ २३ ॥ सर्वाङ्गसन्धिगा नद्यो लोमस्वथ वनस्पतिम् ॥ पार्श्वयोः पर्वताश्चैव दैत्येशः सर्वदेवताः ॥ २४ ॥ दृष्ट्वान्निर्ववृतुं तत्र प्रह्लादरिकुलान्तकः ॥ विश्वरूपधरां दृष्ट्वा प्रह्लादस्त्वथ योषितम् ॥ २५ ॥ विष्णुं मत्वा विशालाक्षीं ज्ञात्वा चैवाऽमृतार्थिनीम् ॥ कामात्तैर्दैत्यैर्लुब्धैस्तु प्रह्लादो दैत्यसत्तमः ॥ २६ ॥ प्रह्लादश्चामृतं तस्यै प्रणिपत्य प्रसाद्य च ॥ श्रीरूपमास्थितेर्देवैस्त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥ २७ ॥ स्त्रीचेष्टमभवत्सर्वं तस्मिन्काल उपस्थिते ॥ उवाच सा स्त्री प्रह्लादं दैत्य त्वममृतं विना ॥ २८ ॥ ब्राह्मेण कर्मणा सौम्य जीवितान्न विमोक्ष्यसे ॥ योद्धुमभ्युदिता दैत्यैर्देवद्विजकारणात् ॥ २९ ॥ न प्रबोध्यस्तमोमुक्तास्त्वया दैत्य जनार्दनः ॥ भक्तोसि मे सदा वत्स सदैव विजितेन्द्रियः ॥ ३० ॥ तेन ते दर्शिता सौम्य प्रकृतिर्या परा मम ॥ इत्येवमुक्त्वा प्रह्लादं सोममादाय सत्वरा ॥ ३१ ॥ कामात्तैर्निन्दितैर्दैत्यैस्त्यक्त्वा जगाम सुरमन्दिरम् ॥ स्त्रीरूपं तत्र संत्यज्य देवरूपमु पाश्रितः ॥ ३२ ॥ पाययामास तत्सर्वं सुरान्सर्वान्समाहितान् ॥ मयाऽपि मध्ये देवानां पीतं तत्सूर्यरूपिणा ॥ ३३ ॥ आदित्यरूपो दैत्योऽ यं ज्ञातोऽहं शशिभास्करैः ॥ निवेदितश्च देवाय तेनाऽपि लघूकारिणा ॥ ३४ ॥ चक्रेण पातितं वत्स सासृजं मस्तकं मम ॥ अमृतप्राशनात्प्राणे

---

१ 'मनोहरे' इति ख० ।

५