व्याकरण महाभाष्य: पस्पशाह्निक (महर्षि पतञ्जलि - शब्द-साधुत्व एवं व्याकरण प्रयोजन सटीक)
Vyakarana Mahabhashya Paspashahnika of Maharshi Patanjali with Commentary
महर्षि पतञ्जलि (टीकाकार: डॉ. रमण कुमार शर्मा) द्वारा
पृष्ठ 16, कुल 96 में से
संदर्भ में पढ़ें२ महाभाष्यम् अनेकक्रियाविषयस्यापि शब्दानुशासनस्य प्रारभ्यमाणताऽथशब्दसन्निधानेन प्रतीयते । व्याकरणस्य चेदमन्वर्थं नाम — शब्दानुशासनमिति । अत्र चाचार्यस्य कर्तुः प्रयोजनाभावाननुपादानादुभयप्राप्त्यभावान्नोभयप्राप्तौ कर्मणीत्यनेन षष्ठी, अपितु कर्तृकर्मणोः कृतीत्यनेनेति कर्मणि चेति समासप्रतिषेधप्रसङ्गादिध्मप्रव्रश्च- नादिवत्समासः । शब्दशब्दस्य सामान्यशब्दत्वाद् विना प्रकरणादिना विशेषेऽवस्थानाभावात्तन्त्री शब्दकाकवाशितादीनामप्यनुशासनप्रसङ्ग इति मत्वा पृच्छति — केषामिति । उत्तर- पदार्थान्तर्गतस्यापि पूर्वपदार्थस्य बुद्ध्या प्रविभागात्किमा प्रत्यवमर्शः । यथा राजपुरुष इत्युक्ते "कस्य राज्ञः" इति । सिद्धान्तवादी तु व्याकरणस्य वेदाङ्गत्वात्सामर्थ्याद्विशेषावगतिरिति मत्वाह — लौकिकानामिति । लोके विदिता इति — लोकसर्वलोकाट्ठञिति ठञ् । अथवा भवार्थेऽध्यात्मदित्वाट्ठञ् । एवं वेदे भवा वैदिकाः । वैदिकानां लौकिकत्वेऽपि प्राधान्यख्यापनाय पृथगुपादानम् । यथा — ब्राह्मणा आयाता वसिष्ठोऽप्यायात इति वसिष्ठस्य । तेषां तु प्राधान्यं यत्नेनापभ्रंशपरिहारात् । अथवा भाषाशब्दानामेव लौकिकत्वमिति भेदेन निर्देशः । तत्र लोके पदानुपूर्वीनियमाभावात्पदान्येव दर्शयति — गौरश्व इति । वेदे त्वानुपूर्वीनियमाद्वाक्यान्युदाहरति — शं न इति । अनुवाद — अब ‘शब्दानुशासन’ प्रारम्भ होता है । ‘अथ’ यह शब्द ‘प्रारम्भ’ अर्थ में प्रयुक्त किया गया है । “शब्दानुशासन” नाम का शास्त्र प्रारम्भ हुआ जानना चाहिए । किन शब्दों का ? लौकिक और वैदिक (शब्दों) का । लौकिक, यथा — गौः, अश्वः, पुरुषः, हस्ती, शकुनिः, मृगः, ब्राह्मणः इत्यादि । वैदिक भी, यथा — शन्नो देवीरभिष्टये, इषे त्वोर्ज्जे त्वा, अग्निमीळे पुरोहितम्, अग्न आयाहि वीतये इत्यादि । उषा — प्रदीपकार कैयट ने “अथ शब्दानुशासनम्” को भाष्यकार का वचन माना है । ततश्च स्वप्रोक्त पदों का व्याख्यान करते हुए ‘अथ’ शब्द का अधिकारार्थ में नियमन है । अपरत्र काशिकाकार उसे सूत्रकार का वचन मानते हैं और काशिका व्याख्या के आदि में पढ़कर उसका व्याख्यान करते हैं । यह देखते हुए कि “शब्दा- नुशासनम्” पाणिनिकृत व्याकरणग्रन्थ का अभिधान है, इसे अष्टाध्यायी का आदिम सूत्र माना जा सकता है । स्वयं पतञ्जलि ने भी “शब्दानुशासनं नाम शास्त्रम्” कहकर उसकी शब्दानुशासन संज्ञा स्वीकार की है । अन्यत्र भी अनेक स्थलों पर पतञ्जलि ने श्रुतिमन्त्रों अथवा आप्तवाक्यों को उद्धृत कर उनका व्याख्यान किया है । वस्तुतः शब्दानुशासन व्याकरणशास्त्र का अन्वर्थ नाम है । व्याकरणशास्त्र का सर्वप्रमुख प्रयोजन ही शब्दों का अनुशासन है । शब्दों से यहाँ अभिप्राय साधु