भारतकोश
व्याकरण महाभाष्य: पस्पशाह्निक (महर्षि पतञ्जलि - शब्द-साधुत्व एवं व्याकरण प्रयोजन सटीक)

व्याकरण महाभाष्य: पस्पशाह्निक (महर्षि पतञ्जलि - शब्द-साधुत्व एवं व्याकरण प्रयोजन सटीक)

Vyakarana Mahabhashya Paspashahnika of Maharshi Patanjali with Commentary

महर्षि पतञ्जलि (टीकाकार: डॉ. रमण कुमार शर्मा) द्वारा

DevanagariHindipublished96 पृष्ठ

पृष्ठ 25, कुल 96 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 25

प्रथमाह्निकम् (पस्पशा) ११ म्लेच्छितवै नापभाषितवै, म्लेच्छो ह वा एष यदपशब्दः । म्लेच्छा मा भूमेत्यध्येयं व्याकरणम् । तेऽसुराः । प्रदीपः—तेऽसुरा इति । निन्दार्थवादेन न म्लेच्छितवा इति म्लेच्छनं निषिध्यते । तत्र केचिदाहुः “हैहेप्रयोगे हैहयोः” इति प्लुते प्रकृतिभावे च कर्त्तव्ये तदकरणं म्लेच्छनमिति । पदद्विर्वचने कार्ये वाक्यद्विर्वचनं लत्वं च म्लेच्छनमित्यपरे । न म्लेच्छितवा इत्यस्य पर्यायो नापभाषितवा इति । कृत्यार्थे इति तवैप्रत्ययः । म्लेच्छ इति कर्मणि घञ् । अनुवाद—वे असुर ‘हेलयो हेलयः’ ऐसा कहते हुए पराजित हो गये । इसलिए ब्राह्मण को म्लेच्छन नहीं करना चाहिए, अपभाषण नहीं करना चाहिए । यह जो अपशब्द है, (वह) म्लेच्छ ही है । (हम) म्लेच्छ न हों इसलिए व्याकरण का अध्ययन करना चाहिए । तेऽसुराः । उषा—निन्दापरक अर्थवाद से म्लेच्छत्व का निषेध किया गया है । व्याकरणिक प्रक्रिया से भ्रष्ट होना ही अपशब्दत्व है और यही अपशब्द का प्रयोग म्लेच्छन है । म्लेच्छ न हो जायें इसलिए व्याकरण का अध्ययन आवश्यक है । असुर ‘हेलयो हेलयः’ इस प्रकार अपशब्दों का प्रयोग करते हुए पराभव को प्राप्त हुए । उनके कथन में पद द्विर्वचन के स्थान पर वाक्य द्विर्वचन तथा लत्व का उच्चारण म्लेच्छन है । अर्थात् “हे हेऽरयः” ऐसा शुद्ध प्रयोग है । यहाँ ‘हे’ इस पद का द्विर्वचन किया गया है परन्तु असुरों के कथन में सम्पूर्ण वाक्य ही द्विरुक्त है तथा जिह्वादोष के कारण ‘र’ के स्थान पर ‘ल’ का उच्चारण है । अतः उनका प्रयोग दुष्ट है । ‘म्लेच्छितवै’ इत्यादि पदों में “कृत्यार्थे” सूत्र से ‘तवै’ प्रत्यय हुआ है । मूलम्—दुष्टः शब्दः— दुष्टः शब्दः स्वरतो वर्णतो वा मिथ्या प्रयुक्तो न तमर्थमाह । स वाग्वज्रो यजमानं हिनस्ति यथेन्द्रशत्रुः स्वरतोऽपराधात् ॥ दुष्टाञ्छब्दान्मा प्रयुक्ष्महीत्यध्येयं व्याकरणम् । दुष्टः शब्दः । प्रदीपः—दुष्टः शब्द इति । स्वरेण स्वरतः । आद्यादिस्वात्तसिः मिथ्या- प्रयुक्त इति । यदर्थप्रतिपादनाय प्रयुक्तस्ततोऽर्थान्तरं स्वरवर्णदोषात्प्रतिपादयन्ना- भिमतमर्थमाहेत्यर्थः । वागेव वज्रो हिंसकत्वात् । यथेन्द्रशत्रुशब्दः स्वरदोषाद्यजमानं हिंसितवानित्यर्थः । इन्द्रस्याभिचारो वृत्रेणारब्धस्तत्रेन्द्रशत्रुर्वर्धस्वेति मन्त्र ऊहितः । तत्रेन्द्रस्य शातयिता शमयिता भवेति क्रियाशब्दोऽत्र शत्रुशब्द आश्रितो न तु रूढि- शब्दः, तदाश्रयणे हि बहुव्रीहितत्पुरुषयोरथंभेदः । तत्रेन्द्रा मित्रत्वे सिद्धे सतीन्द्रस्य

व्याकरण महाभाष्य: पस्पशाह्निक (महर्षि पतञ्जलि - शब्द-साधुत्व एवं व्याकरण प्रयोजन सटीक) · पृष्ठ 25, कुल 96 में से · BharatKosha