भारतकोश
व्याकरण महाभाष्य: पस्पशाह्निक (महर्षि पतञ्जलि - शब्द-साधुत्व एवं व्याकरण प्रयोजन सटीक)

व्याकरण महाभाष्य: पस्पशाह्निक (महर्षि पतञ्जलि - शब्द-साधुत्व एवं व्याकरण प्रयोजन सटीक)

Vyakarana Mahabhashya Paspashahnika of Maharshi Patanjali with Commentary

महर्षि पतञ्जलि (टीकाकार: डॉ. रमण कुमार शर्मा) द्वारा

DevanagariHindipublished96 पृष्ठ

पृष्ठ 54, कुल 96 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 54

४० महाभाष्यम् (४) अपि च, इस प्रकार के सन्दिग्ध पदों का व्याख्यान करके उनके विशिष्ट और प्रासङ्गिक अर्थ को ग्रहण करना चाहिए । सन्देहमात्र के ही उत्पन्न होने पर कोई लक्षण अलक्षण नहीं बन जाता । प्रमाणान्तर से उसके विशिष्ट अर्थ का विनिश्चय करना चाहिए । एवमेव 'सिद्ध' शब्द यहाँ नित्य का पर्यायवाची है, इसकी प्रतीति व्याख्यान से की जा सकती है, सिद्ध शब्द के प्रयोग को ही अनुचित कह देना उचित नहीं । मूलम् — किं पुनरनेन वर्ण्येन । किं न महता कण्ठेन नित्यशब्द एवोपात्तः यस्मिन्नुपादीयमानेऽसंदेहः स्यात् ? माङ्गलिक आचार्यो महतः शास्त्रौघस्य मङ्गलार्थं सिद्धशब्दमादितः प्रयुङ्क्ते । मङ्गलादीनि हि शास्त्राणि प्रथन्ते वीरपुरुषाणि च भवन्ति, आयुष्यत्पुरुषाणि चाध्येतारश्च सिद्धार्था यथा स्युरिति । अयं खलु नित्यशब्दो नावश्यं कूटस्थेष्वविचालिषु भावेषु वर्तते । किं तर्हि ? आभीक्ष्ण्येऽपि वर्तते । तद्यथा नित्यप्रहसितो, नित्यप्रजल्पित इति । यावता- ऽभीक्ष्ण्येऽपि वर्तते तत्राप्यनेनैवार्थः स्यात् — "व्याख्यानतो विशेषप्रतिपत्तिर्नहि सन्देहा- दलक्षणम्" इति । पश्यति त्वाचार्यो मङ्गलार्थश्चैव सिद्धशब्द आदितः प्रयुक्तो भविष्यति, शक्ष्यामि चनं नित्यपर्यायवाचिनं वर्णयितुमिति । अतः सिद्धशब्द एवोपात्तो न नित्यशब्द इति । प्रदीपः — वर्ण्येनेति । प्रयत्नव्याख्यातव्येनेत्यर्थः । माङ्गलिक इति । अगर्हिता- भीष्टार्थसिद्धिर्मङ्गलं तत्प्रयोजन आचार्यो माङ्गलिकः । प्रथन्त इति । अध्ययनस्या- विच्छेदात् । वीरपुरुषाणीति । श्रोतॄणां परैरपराजयात् । आयुष्यत्पुरुषाणीति । शास्त्रानुष्ठाने धर्मोपचयादायुर्वर्धनात् । सिद्धार्था इति । अध्ययननिवृत्तिरेव तेषां सिद्धिः । नावश्यमिति । ततश्चाभीक्ष्ण्येन ये शब्दाः प्रयुज्यन्ते आगोपालाङ्गनं तेषामेवा- न्वाख्यानं स्याद् न विरलप्रयोगाणाम् । विनापि च क्रियापदप्रयोगेणाभीक्ष्ण्य- वृत्तिर्नित्यशब्दः प्रयुज्यते । यथा आश्चर्यमनित्ये नित्यवीप्सयोरिति । अनुवाद — फिर इस प्रयत्नव्याख्यातव्य (सिद्ध शब्द से) क्या प्रयोजन ? क्यों नहीं खुले गले से नित्य शब्द का ही पाठ किया गया जिसके उपादान से सन्देह ही नहीं होता ? माङ्गलिक आचार्य महान् शास्त्रसमुदाय के मङ्गल के लिए सिद्ध शब्द का आदि में प्रयोग करता है । (क्योंकि) आदि मङ्गल (लक्षणों से युक्त) शास्त्र प्रसिद्ध होते हैं, (इनके ज्ञाता) वीर पुरुष होते हैं और दीर्घायु होते हैं, अथ च (उनके) पढ़ने वाले सिद्धार्थ होते हैं । यह नित्य शब्द भी आवश्यक रूप से कूटस्थ और अविचालि भावों में प्रयुक्त नहीं होता ।