व्याकरण महाभाष्य: पस्पशाह्निक (महर्षि पतञ्जलि - शब्द-साधुत्व एवं व्याकरण प्रयोजन सटीक)
Vyakarana Mahabhashya Paspashahnika of Maharshi Patanjali with Commentary
महर्षि पतञ्जलि (टीकाकार: डॉ. रमण कुमार शर्मा) द्वारा
पृष्ठ 62, कुल 96 में से
संदर्भ में पढ़ेंधारय समास होगा—"धर्मश्चासौ नियमः।" तृतीय व्युत्पत्ति में धर्म का अर्थ नियोग है । उद्योतकार ने इन व्युत्पत्तियों को प्रकारान्तर से भी प्रदर्शित किया है । "धर्माय नियमः" इससे, प्रत्यवाय-परिहार रूप धर्म के लिए यह नियम है, ऐसा ग्रहण किया जाता है, क्योंकि असाधु शब्द के प्रयोग से अधर्म होता है। "धर्मार्थो नियमः" इस व्युत्पत्ति के अनुसार 'धर्म' का अर्थ यागादि है। "नानृतं वदेत्" इत्यादि कर्माङ्गनिषेधक वाक्य यागादि का अङ्ग होने के कारण याग ही होते हैं और उन्हें 'धर्म' पद से कहा जाता है। तृतीय व्युत्पत्ति में 'धर्म' पद से 'अपूर्व' अर्थ का सूचन है । मूलम् - *यथा लौकिकवैदिकेषु । प्रियतद्धिता दाक्षिणात्याः —यथा लोके वेदे चेति प्रयोक्तव्ये या लौकिक- वैदिकेष्विति प्रयुञ्जते । अथवा युक्त एवायं तद्धितः । यथा लौकिकेषु वैदिकेषु च कृतान्तेषु । लोके तावद् 'अभक्ष्यो ग्राम्यकुक्कुटः, अभक्ष्यो ग्राम्यसूकर' इत्युच्यते । भक्ष्यं च नाम क्षुत्प्रतिघातार्थमुपादीयते । शक्यं चानेन श्वमांसादिभिरपि क्षुत्प्रति- हन्तुम् । तत्र नियमः क्रियते—इदं भक्ष्यमिदमभक्ष्यमिति । तथा—खेदात्स्त्रीषु प्रवृत्ति- र्भवति । समानश्च खेदविगमो गम्यायां चागम्यायां च । तत्र नियमः क्रियते— इयं गम्येयमगम्येति । प्रदीपः-प्रियतद्धिता इति । नायमपशब्दः किन्तु ये लोकवेदयोर्भवा अवय- वास्ते लोकवेदशब्दाभ्यामभिधातुं शक्यन्ते । आधाराधेयभावकल्पनया तु तद्धित- प्रयोगः प्रियतद्धितनिमित्तः । यथा कश्चिद्वनस्पतय इति प्रयुङ्क्ते कश्चिद्वानस्पत्य- मिति समूहप्रत्ययान्तम् । अथवेति । नात्रावयवावयविविभागः, किं तर्हि लोकवेदव्यति- रिक्तसिद्धान्तशब्दार्थोभयरूप इत्यर्थः । लौकिकः स्मृत्युपनिबद्धः । वैदिकः श्रुत्युपनि- बद्धः । शक्यं चानेनेति । शकेः कर्मसामान्ये लिङ्गसर्वनामनपुंसकयुक्ते कृत्यप्रत्ययः । ततः पदान्तरसम्बन्धादुपजायमानमपि स्त्रीत्वं बहिरङ्गत्वादन्तरङ्गसंस्कारं न बाधत इति शक्यं क्षुदित्युक्तम् । यदा तु पूर्वमेव विशेषविवक्षा तदा शक्या क्षुदिति भवत्येव । यदा तु प्रतिघातस्यैव क्षुत्कर्म शकेस्तु प्रतिघातस्तदा क्षुधं प्रतिहन्तुं शक्यमिति भवति । खेदादिति । खेदयतीति खेदो रागः, इन्द्रियनियमासामर्थ्यं वा खेदः । अनुवाद - जैसे लौकिक और वैदिक (उदाहरणों) में । दाक्षिणात्य (लोग) तद्धितप्रिय होते हैं, जैसे 'लोके', 'वेदे' ऐसा प्रयोग करने के स्थान पर "लौकिकवैदिकेषु' ऐसा प्रयोग करते हैं। अथवा यहाँ तद्धित युक्त ही है। जैसे लोकप्रसिद्ध तथा वेदप्रसिद्ध सिद्धान्तों में । जैसे लोक में "ग्राम्यकुक्कुट अभक्ष्य है, ग्राम्यसूकर अभक्ष्य है" ऐसा कहा जाता है। भोज्य (का ग्रहण) क्षुधानिवृत्ति के लिए उपादेय है और क्षुधानिवृत्ति