भारतकोश
व्याकरण महाभाष्य: पस्पशाह्निक (महर्षि पतञ्जलि - शब्द-साधुत्व एवं व्याकरण प्रयोजन सटीक)

व्याकरण महाभाष्य: पस्पशाह्निक (महर्षि पतञ्जलि - शब्द-साधुत्व एवं व्याकरण प्रयोजन सटीक)

Vyakarana Mahabhashya Paspashahnika of Maharshi Patanjali with Commentary

महर्षि पतञ्जलि (टीकाकार: डॉ. रमण कुमार शर्मा) द्वारा

DevanagariHindipublished96 पृष्ठ

पृष्ठ 68, कुल 96 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 68

(२) अथवा इन शब्दों की अप्रयोगावस्था भी स्वीकार्य हो सकती है, क्योंकि इन शब्दों का जो अर्थ है, उस अर्थ में इनके अतिरिक्त अन्य शब्दों का प्रयोग दृष्टिगत होता है । ऊष, तेर, चक्र और पेच क्रमशः वस्, तृ, कृ और पच् धातुओं के लिट् लकार, मध्यम पुरुष, बहुवचन के रूप हैं । इन शब्दों के स्थान पर क्रमशः उषिताः, तीर्णाः, कृतवन्तः और पक्ववन्तः शब्दों का प्रयोग दिखाई देता है । यद्यपि 'ऊष' इत्यादि के स्थान पर "उषिताः" इत्यादि का प्रयोग सर्वथा समीचीन नहीं है क्योंकि इनमें लिट् लकार की परोक्षता आदि की अवगति समाहित नहीं हो पाती । (३) अपि च, यदि ये शब्द अप्रयुक्त भी हों तो भी दीर्घकालीन यज्ञों के समान शास्त्र में इनका विधान अवश्य किया जाना चाहिए । जिस प्रकार से आज के युग में सौ और हजार वर्षों में पूर्ण होने वाले यज्ञों को कोई सम्पादित नहीं कर सकता तथापि धर्म मानकर शास्त्र के द्वारा उनका अन्वाख्यान अवश्य किया जाता है । अत एव धर्म मानकर इन शब्दों का व्याख्यान भी अवश्य किया जाना चाहिए । मूलम् — * सर्वे देशान्तरे— सर्वे खल्वप्येते शब्दा देशान्तरेषु प्रयुज्यन्ते । न चैवोपलभ्यन्ते । उपलब्धौ यत्नः क्रियताम् । महान् शब्दस्य प्रयोगविषयः । सप्तद्वीपा वसुमती । त्रयो लोकाः । चत्वारो वेदाः साङ्गाः सरहस्या बहुधा भिन्ना एकशतमध्वर्युशाखाः, सहस्रवर्त्मा सामवेदः, एकविंशतिधा बाह्वृच्यं नवधाथर्वणो वेदः । वाकोवाक्य- मितिहासः पुराणं वैद्यकमित्येतावाञ्छब्दस्य प्रयोगविषयः । एतावन्तं शब्दस्य प्रयोगविषयमनुनिशम्य 'सन्त्यप्रयुक्ता' इति वचनं केवलं साहसमात्रमेव । एतस्मिंश्चातिमहति शब्दस्य प्रयोग विषये ते ते शब्दास्तत्र तत्र नियत- विषया दृश्यन्ते । तद्यथा शवतिर्गतिकर्मा कम्बोजेष्वेव भाषितो भवति, विकार एवैनमार्या भाषन्ते शव इति । हम्मतिः सुराष्ट्रेषु, रंहतिः प्राच्यमध्येषु, गमिमेव त्वार्याः प्रयुञ्जते । दातिर्लवनार्थे प्राच्येषु, दात्रमुदीच्येषु । ये चाप्येते भवतोऽप्रयुक्ता अभिमताः शब्दा एतेषामपि प्रयोगो दृश्यते । क्व ? वेदे । तद्यथा—"सप्तास्ये रेवती रेवदूष, यद्वो रेवती रेवत्यां तमूष, यन्मे नरः श्रुत्यं ब्रह्म चक्र, यन्ना नश्चक्रा जरसं तनूनाम्" इति । प्रदीपः—सर्व इति । इदमत्र तात्पर्यम्—यस्य कस्यचिद्वचनात्प्रयोगाप्रयोगौ न व्यवतिष्ठेते, अपितु शिष्टानामेव वचनात् । वाकोवाक्यमिति । वाकोवाक्यशब्देनो- क्तिप्रत्युक्तिरूपो ग्रन्थ उच्यते—यथा—"किंस्विदावपनं महद् भूमिरावपनं महत्" इति । पूर्वचरितसङ्कीर्तनमितिहासः । वंशाद्यनुकीर्तनं पुराणम् । विकार इति । जीवतो मृतावस्था विकारस्तत्रेत्यर्थः ।