व्याकरण महाभाष्य: पस्पशाह्निक (महर्षि पतञ्जलि - शब्द-साधुत्व एवं व्याकरण प्रयोजन सटीक)

प्रथमाह्निकम् (पस्पशा) ६६ मूलम् — अथवा पुनरस्तु सूत्रम् । ननु चोक्तं "सूत्रे व्याकरणे षष्ठ्यर्थोऽनुपपन्न" इति । नैष दोषः । व्यपदेशिवद्भावेन भविष्यति । यदप्युच्यते "शब्दाप्रतिपत्तिः" नहि सूत्रत एव शब्दान्प्रतिपद्यन्ते । किं तर्हि ? व्याख्यानतश्च । परिहृतमेतत् — तदेव सूत्रं विगृहीतं व्याख्यानं भवति । ननु चोक्तं — न केवलानि चर्चापदानि व्याख्यानम् — वृद्धिः, आत्, ऐच् इति । किं तर्हि ? "उदाहरणं प्रत्युदाहरणं वाक्याध्याहार इत्येतत्समुदितं व्याख्यानं भवति इति । अविजानत एतदेवं भवति । सूत्रत एव हि शब्दान् प्रतिपद्यन्ते । आतश्च सूत्रत एव । यो ह्यसूत्रं कथयेन्नादो गृह्येत । प्रदीपः — व्यपदेशिवद्भावेनेति । यथा राहोः शिर इत्येकस्मिन्नपि वस्तुनि शब्दार्थभेदादभेदव्यवहारः । एवमिहापि व्याकरणशब्देन शास्त्रस्य व्याकृतिक्रियायां करणरूपत्वमुच्यते । सूत्रशब्देन तु समुदायरूपतेति भेदव्यवहार उपपद्यते । सूत्रत एवेति । पदच्छेदादिभिः सूत्रार्थस्यैवाभिव्यञ्जनात् । आत इति निपातः । अतश्च हेतोरित्यर्थः । नाद इति । नैतदित्यर्थः । अथवा नादोऽर्थरहितत्वाद् घोषमात्रमेवेत्यर्थः । अनुवाद — अथवा फिर (व्याकरण पद का अर्थ) सूत्र ही हो । अभी जो कहा था सूत्र को व्याकरण मानने में षष्ठ्यर्थ अनुपपन्न हो जायेगा । यह दोष नहीं है । व्यपदेशिवद् भाव (की कल्पना) से (इसका समाधान) हो जायेगा । जो यह कहा गया है कि शब्दों का प्रतिपादन नहीं हो सकेगा । (केवल) सूत्र से ही शब्दों का प्रतिपादन नहीं हो सकता । फिर किससे (होता है) ? व्याख्यान से भी । इसका परिहार कर दिया था कि वही सूत्र विगृहीत होकर व्याख्यान होता है । और यह जो कहा गया था कि केवल, वृद्धिः, आत् और ऐच् (आदि) चर्चित पद ही व्याख्यान नहीं । तो (फिर) क्या है ?