याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)
Yajnavalkya Smriti with Mitakshara Tika & Hindi Commentary
महर्षि याज्ञवल्क्य द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत संस्थान · चौखम्बा संस्कृत संस्थान (उद्गम)
पृष्ठ 128, कुल 782 में से
संदर्भ में पढ़ें७२ याज्ञवल्क्यस्मृतिः पिशुनः परदोषस्य ख्यापकः, अनृती मिथ्यावादी, चक्रिकस्तैलिकः, शाकटिक- श्लेष्येके । 'अभिशस्तः पतितश्चाक्रिकस्तैलिक' इति भेदेनाभिधानात् । बन्दिनः स्तावकाः, सोमविक्रयी सोमलताया विक्रेता, एतेषामन्नं न भोक्तव्यम् । सर्वे चैते कदर्यादयो द्विजा एव कदर्यत्वादिवदोषदुष्टा अभोज्यान्नाः । इतरेषां प्राप्यभावा- त्प्राप्तिपूर्वकत्वाच्च निषेधस्य ॥ १६४-१६५ ॥ भाषा—निर्दयी, राजा, रंगरेज, कृतघ्न, वधिक, धोबी, मद्य बेचने वाले कुलाल, जिसके घर में जार निवास कर रहा हो उस पुरुष का, दूसरे का दोष फैलाने वाले, झूठ बोलने वाले, तेली या गाड़ीवान, बन्दीजन एवं सोमलता के विक्रेता का अन्न नहीं खाना चाहिए ॥ १६४-१६५ ॥ 'अग्निहीनस्य नान्नमाद्यादनापदि' (आचार. १६०) इत्यत्र शूद्रस्याभोज्या- न्नत्वमुक्तं, तत्र प्रतिप्रसवमाह— शूद्रेषु दासगोपालकुलमित्रार्धसीरिणः। भोज्यान्ना नापितश्चैव यश्चात्मानं निवेदयेत् ॥ १६६ ॥ दासा गर्भदासादयः। गोपालो गवां पालनेन यो जीवति । कुलमित्रं पितृपितामहादिक्रमायातः । अर्धसीरी हलकर्षार्धसीरोपदर्शितकृषिफलभागग्राही। नापितो गृहव्यापारकारयिता ३, नापितश्च । यश्च वाङ्मनः कायकर्मभिरात्मानं निवेदयति तवाहमिति । एते दासादयः शूद्राणां मध्ये भोज्यान्नाः । चकारात्कुम्भकारश्च, 'गोपनापितकुम्भकारकुलमित्रार्धिकनिवेदितात्मानोभोज्यान्नाः' इति वचनात् ॥ १६६ ॥ भाषा—शूद्रों में दास, अहीर या ग्वाला, कुल के मित्र (जिनसे पिता, पितामह के समय से मित्रता का व्यवहार हो), साझे पर खेती करने वाले का, नाई का तथा (वाणी, मन, शरीर एवं कर्म से) आत्मनिवेदन करनेवाले व्यक्ति का (तथा कुम्भकार का) अन्न खाने योग्य होता है ॥ १६६ ॥ इति स्नातकधर्मप्रकरणम् । भक्ष्याभक्ष्यप्रकरणम् 'न स्वाध्याय विरोध्यर्थम्' (आचार. १२९) इत्यत आरभ्य ब्राह्मणस्य स्नातकव्रतान्यभिधायेदान द्विजातिधर्मान्राह— अनर्चितं वृथामांसं केशकीटसमन्वितम् । शुक्तं पर्युषितोच्छिष्टं श्वस्पृष्टं पतितेक्षितम् ॥ १६७ ॥ १. प्रतिषेधस्य । . गवां पालकः गवां पालनेन । ३. कर्मस्थायी ।