याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

१६० याज्ञवल्क्यस्मृतिः धनत्वेन, तदा शक्त्यपेक्षं धनं दापयेत् । यावता तस्य दर्पोपशमो भवति तावद्दापयेत् । ‘दण्डो दमनादित्याहुस्तेनादान्तान्दमयेत्’ ( गौ० ११।२८ ) इति दण्डग्रहणस्य दमनार्थत्वात् । यस्य तु तत्सममपि द्रव्यं नास्ति, सोऽपि यावता पीड्यते तावद्वाप्यः । यस्य पुनः किमपि धनं नास्ति असौ धिग्दण्डादिना दम- नीयः । तथा च मनुः ( ८।१२९ )—‘धिग्दण्डं प्रथमं कुर्याद्वाग्दण्डं तदनन्त- रम् । तृतीयं धनदण्डं तु वधदण्डमतः परम् ॥’ इति । वधदण्डोऽपि शारीरो ब्राह्मणव्यतिरिक्तानां दशधा दर्शितः । तथाह मनुः (८।१२५)—‘दश स्थानानि दण्डस्य मनुः स्वायंभुवोऽब्रवीत् । त्रिषु वर्णेषु यानि स्युरक्षतो ब्राह्मणो व्रजेत् ॥ उपस्थमुदरं जिह्वा हस्तौ पादौ च पञ्चमम् । चक्षुर्नासा च कर्णौ च धनं देहस्तथैव च ॥’ इति । एतेषां यन्निमित्तापराधस्तत्रैवो पस्थादौ निग्रहः कार्य इति द्रष्टव्यम् । कर्म वा कारयितव्यो बन्धनागारं वा प्रवेशयितव्यः । यथोक्तं कात्यायनेन— ‘धनदानासहं बुद्ध्वा स्वाधीनं कर्म कारयेत् । अशक्तौ बन्धनागारं प्रवेश्यो ब्राह्मणाहते ॥’ इति । ब्राह्मणस्य पुनर्द्रव्याभावे कर्मवियोगादीनि प्रयोज्यानि । यथाह गौतमः ( १२।४७ )—‘कर्मवियोगविख्यापननिर्वासनाङ्ककरणान्यवृत्तौ ।’ इति । नारदेनापि ( १४।८ )—‘वधः सर्वस्वहरणं पुरान्निर्वासनाङ्कने । तदङ्ग- च्छेद इत्युक्तो दण्ड उत्तमसाहसः ॥ अविशेषेण सर्वेषामेष दण्डविधिः स्मृतः ॥’ इत्युक्त्वोक्तम्— ‘वधाहते ब्राह्मणस्य, न वधं ब्राह्मणोऽर्हति ॥’ इति ।—शिरसो मुण्डनं दण्डस्तस्य निर्वासनं पुरात् । ललाटे चाभिशस्ताङ्कः प्रयाणं गर्दभेन च ॥’ ( नारदः १४।९ ) इति ॥ अङ्कने च व्यवस्था दर्शिता ( ९।२३७ )—‘गुरुतल्पे भगः कार्यः सुरापाने सुराध्वजः । स्तेये तु श्वपदं कार्यं ब्रह्महण्यशिराः पुमान् ॥’ इति । यत्तु—‘चक्षुर्निंरोधो ब्राह्मणस्य’ ( २।२७।१७ ) इत्यापस्तम्बवचनं, ब्राह्मणस्य पुरान्निर्वासनसमये वस्त्रादिना चक्षुर्निंरोधः कर्तव्य इति तस्यार्थः, न तु चक्षुरुद्ध- रणम्; ‘अक्षतो ब्राह्मणो व्रजेत्’ ( मनुः ८।१२३ ) ‘न शारीरो ब्राह्मणे दण्डः’ ( गौतमः १२।४६ ) इत्यादिमनुगौतमादिवचनविरोधादित्यलं प्रसङ्गेन ॥ २६ ॥ भाषा—आधि ( बन्धक ) आदि के हरण करने वाले से धन के अधिकारी को धन दिलवाये; उसके समान ही दण्ड राजा को दिलवाये अथवा उसकी शक्ति देखकर उसके अनुसार दण्ड निर्धारित करे ॥ २६ ॥ स्वत्वाव्यभिचारस्त्वेन भोगस्य स्वत्वे प्रामाण्यमुक्तम् । भोगमात्रस्य स्वत्व- व्यभिचारित्वात्कीदृशो भोगः प्रमाणमित्यत आह— आगमोऽभ्यधिको भोगाद्विना पूर्वक्रमागतम् । १. आगमोऽप्यधिको ।