याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

[Page Header] व्यवहाराध्यायः २७१ 'ज्येष्ठं वा श्रेष्ठभागेन' ( व्य० ११४ ) इति न्यूनाधिकविभागो दर्शितः । तत्र शास्त्रोक्तोद्धारादिविषमविभागव्यतिरेकेणान्यथाविषमविभागनिषेधार्थमाह— न्यूनाधिकविभक्तानां धर्म्यः पितृकृतः स्मृतः ॥ ११६ ॥ न्यूनाधिकविभागेन विभक्तानां पुत्राणामसौ न्यूनाधिकविभागो यदि धर्म्यः शास्त्रोक्तो भवति तदाऽसौ पितृकृतः कृत एव न निवर्तत इति मन्वादिभिः स्मृतः । अन्यथा तु पितृकृतोऽपि निवर्तत इत्यभिप्रायः । यथाह नारदः ( १३।६ )—'व्याधितः कुपितश्चैव विषयासक्तमानसः । अन्यथाशास्त्रकारी च न विभागे पिता प्रभुः ॥' इति ॥ ११६ ॥ भाषा—जो पुत्र स्वयं द्रव्यार्जन करने में समर्थ हो उसे उसके न चाहने पर भी कुछ देकर बँटवारा करना चाहिए । यदि पिता द्वारा पुत्रों में किया गया न्यून या अधिक विभाजन धर्म के अनुसार है तो वह परिवर्तनीय नहीं होता ॥ ११६ ॥ इदानीं विभागस्य कालान्तरं कर्तृन्तरं प्रकारनियममाह— विभजेरन्सुताः पित्रोरूर्ध्वं रिक्थमृणं समम् । पित्रोर्मातापित्रोरूर्ध्वं ४प्रयाणादिति कालो दर्शितः । सुता इति कर्तारो दर्शिताः । सममिति प्रकारनियमः । सममेवेति रिक्थमृणं च विभजेरन् । ननु- 'ऊर्ध्वं पितुश्च मातुश्च' ( मनुः ९।१०४ ) इत्युपक्रम्य ( मनुः ९।१०५ )—'ज्येष्ठ एव तु गृह्णीयात्पित्र्यं धनमशेषतः । शेषास्तमुपजीवेयुर्यथैव पितरं तथा ॥' इत्युक्त्वोक्तम् ( मनुः ९।११२ )—'ज्येष्ठस्य विंश उद्धारः सर्वद्रव्याच्च यद्वरम् । ततोऽर्धं मध्यमस्य स्यात्तुरीयं तु यवीयसः ॥' इति । सर्वस्माद्द्रव्यसमुदाया- द्विशतितमो भागः सर्वद्रव्येभ्यश्च यच्छ्रेष्ठं तज्ज्येष्ठाय दातव्यम् ; तदर्धं चत्वारिं- शत्तमो भागो मध्यमं च द्रव्यं मध्यमाय दातव्यम् ; तुरीयमशीतितमो भागो हीनं द्रव्यं च कनिष्ठाय दातव्यमिति मातापित्रोरूर्ध्वं विभजतामुद्धारविभागो मनुना दर्शितः । तथा ( ९।११६।११७ )—'उद्धारेऽनुद्धृते त्वेषामियं स्यादंश- कल्पना । एकाधिकं हरेज्ज्येष्ठः पुत्रोऽध्यर्धं ततोऽनुजः ॥ अंशमंशं यवीयांस इति धर्मो व्यवस्थितः ॥' इति । ज्येष्ठस्य द्वौ भागौ, तदनन्तरजातस्य सार्ध एको भागः ततोऽनुजानामेकैकौ विभाग इत्युद्धारव्यतिरेकेणापि विषमो विभागो

---

१. धर्मः । २. विभजेयुः । ३. रूध्वंमृणं । ४. प्रायणात् । ५. तदर्धं मध्यमस्य स्यात्तदधं तु कनीयस इति । ६. द्वनसमुच्चयात् ।