याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

३१६ याज्ञवल्क्यस्मृतिः ८।२३८) - इति दण्डाभावस्यानावृतक्षेत्रविषयत्वेन मनुनेोक्तत्वात् । आवृते पुनर्मार्गादिक्षेत्रेऽपि दोषोऽस्त्येव । वृतिकरणं च तेनैवोक्तम् । 'वृतिं च तत्र कुर्वीत यामुष्ट्रो नावलोकयेत् । छिद्रं निवारयेत्सर्वं श्वसूकरमुखानुगम् ( मनुः ८।२३९) इति ॥ १६२ ॥ भाषा-गाँव के निकट के मार्ग में और पशुओं के बाड़े से सटे हुए खेत में भूल से पशुओं के पड़ जाने पर कोई दोष नहीं होता । जानबूझ कर पशुओं को छोड़ने वाला चोर के समान दण्डनीय होता है ॥ १६२ ॥ पशुविशेषेऽपि दण्डाभावमाह- महोक्षोत्सृष्टपशवः सूतिकागन्तुकादयः । पालो येषां न ते मोच्या दैवराजपरिप्लुताः ॥ १६३ ॥ महांश्चासावुक्षा च महोक्षो वृषः सेक्ता । उत्सृष्टपशवः वृषोत्सर्गादिविधि- नेन देवतोद्देशेन वा त्यक्ताः । सूतिका प्रसूता अनिर्दशाहा; आगन्तुकः स्वयूथात्परिभ्रष्टो देशान्तरादागतः । एते मोच्याः परसस्यभक्षणेऽपि न दण्ड्याः । येषां च पालो न विद्यते तेऽपि दैवराजपरिप्लुताः दैवराजोपहताः सस्यविनाश- कारिणो न दण्ड्याः । आदिशब्दग्रहणाद्गस्त्यश्वादयो गृह्यन्ते । ते चोशन- सोक्ताः- 'अदण्ड्या हस्तिनो ह्यश्वाः प्रजापाला हि ते स्मृताः । अदण्ड्यौ काणकुब्जौ च ये शश्वत्कृतलक्षणाः ॥ अदण्ड्यागन्तुकी गौश्च सूतिका वाऽभिसा- रिणी । अदण्ड्याश्चोत्सवे गावः श्राद्धकाले तथैव च ॥' इति । अत्रोत्सृष्टपशूनाम- स्वामिकत्वेन दण्डयत्वासंभवात् दृष्टान्तार्थमुपादानम् । यथोत्सृष्टपशवो न दण्ड्या एवं महोक्षादय इति ॥ १६३ ॥ भाषा-साँड, यज्ञ विधि से छोड़े गये पशु, दस दिन से कम की ब्याई हुई गाय, अपने गिरोह से भटक कर आये हुए पशु को छोड़ देना चाहिए (दण्ड नहीं देना चाहिए) । जिसको पालने वाला न हो और जो राजा या दैव से पीडित हो ऐसे पशु को ( खेत चरने पर भी) छोड़ देना चाहिए ॥ १६३ ॥ गोस्वामिन उक्तम्, इदानीं गोपं प्रत्युपदिश्यते- यथार्पितान्पशून्गोपः सायं प्रत्यर्पयेत्तथा । प्रमादमृतनष्टांश्च प्रदाप्यः कृतवेतनः ॥ १६४ ॥ १. सूतिकागन्तुकी च गौः । २. च । ३. राजदेवपरि । ४. अदण्ड्याः काणकूब्राश्च वृताश्च कृतलक्षणाः ।