याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)
Yajnavalkya Smriti with Mitakshara Tika & Hindi Commentary
महर्षि याज्ञवल्क्य द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत संस्थान · चौखम्बा संस्कृत संस्थान (उद्गम)
पृष्ठ 399, कुल 782 में से
संदर्भ में पढ़ेंस्यादर्धपञ्चाशच्छूद्रे द्वादशको दमः ॥' इति ॥ क्षत्रियेण वैश्ये शूद्रे वाक्रुष्टे यथा- क्रमं पञ्चाशत्पञ्चविंशतिकौ दमौ । वैश्यस्य च शूद्राक्रोशे पञ्चाशदित्यूहनीयम्; 'ब्राह्मणराजन्यवत्क्षत्रियवैश्ययोः' ( १२।२४ ) इति गौतमस्मरणात् । —'विट्शू- द्वयोरेवमेव स्वजातिं प्रति तत्त्वतः' इति ( ८।२७७ ) मनुस्मरणाच्च ॥ २०७ ॥ भाषा—वर्णों की प्रतिलोमता से दोष लगाने पर (अर्थात् जब छोटी जाति वाला बड़ी जाति वाले को दोष लगावे तो) दूना, तिगुना दण्ड होता है और वर्णों की अनुलोमता से (बड़ी जाति वाले पर मिथ्या आरोप लगावे तो) वर्णानुसार दण्ड आधा कम होता जाता है ॥ २०७ ॥ पुनर्निष्ठुराक्षेपमधिकृत्याह— बाहुग्रीवानेत्रसक्थिविनाशे वाचिके दमः । शत्यस्तदर्धिकः पादनासाकर्णकरादिषु ॥ २०८ ॥ बाह्वादीनां प्रत्येकं विनाशे वाचिके वाचा प्रतिपादिते 'तव बाहू छिनद्मि' इत्येवंरूपे शत्यः शतपरिमितो दण्डो वेदितव्यः । पादनासाकर्णकरा- दिषु 'आदि'ग्रहणात्स्फिगादिषु वाचिके विनाशे तदर्धिकः तस्य शतस्यार्धं तदर्धं तद्यस्यास्त्यसौ तदर्धिकः, पञ्चाशत्पणिको दण्डो वेदितव्यः ॥ २०८ ॥ भाषा—बाहु, गर्दन, आँख, हड्डी, तोड़ने की धमकी देने पर। सौ पण और पैर, नाक, कान और हाथ आदि तोड़ने की धमकी देने पर उसके आधा अर्थात् पचास पण दण्ड होता है ॥ २०८ ॥ अशक्तस्तु वदन्नेवं दण्डनीयः पणान्दश । तथा शक्तः प्रतिभुवं दाप्यः क्षेमाय तस्य तु ॥ २०९ ॥ किंच, यः पुनर्ज्वरादिना क्षीणशक्तिः 'त्वद्वाह्वाद्यङ्गभङ्गं करोमि' इत्येवं शप- न्त्यसौ दश पणान्दण्डनीयः । यः पुनः समर्थः क्षीणशक्तिं पूर्ववदाक्षिपत्यसौ पूर्वोक्त शतादिदण्डोत्तरकालं तस्याशक्तस्य क्षेमार्थं प्रतिभुवं दापनीयः ॥ २०९ ॥ भाषा—यदि अशक्त (ज्वरादि से क्षीण शक्ति वाला) इस प्रकार का वचन बोले तो उसे दस पण का दण्ड देना चाहिए और यदि शक्तिशाली व्यक्ति दुर्बल व्यक्ति से ऐसा वचन कहे तो उससे सौ पण दण्ड लेवे और उस (दुर्बल व्यक्ति) की रक्षा के लिये उससे प्रतिभू (जामिन) उपस्थित करावे ॥ २०९ ॥ तीव्राक्रोशे दण्डमाह— पतनीयकृते क्षेपे दण्डो मध्यमसाहसः । उपपातकयुक्ते तु दाप्यः प्रथमसाहसम् ॥ २१० ॥ १. स्ततोऽर्धिकः । २. क्षेमाच्च । ३. प्रथमसाहसः ।