याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

व्यवहाराध्यायः ३६७ 'सर्वेषामर्धिनो मुख्यास्तदर्धेनार्धिनोऽपरे । तृतीयिनस्तृतीयांशाश्चतुर्थांशाश्च पादिनः ॥' इति । अस्यायमर्थः — ज्योतिष्टोमेन 'तं शतेन दीक्षयन्ती'ति वचनेन गवां शतमृत्विगानतिरूपे दक्षिणाकार्ये विनियुक्तम् । ऋत्विजश्च होत्रादयः षोडश । तत्र कस्य कियानंश इत्यपेक्षायामिदमुच्यते । सर्वेषां होत्रादीनां षोडशर्त्विजां मध्ये ये मुख्याश्चत्वारो होत्रध्वर्युब्रह्मोद्गातारः ते गोशतस्यार्धिनः सर्वेषां भागपूरणोपपत्तिवशादष्टाचत्वारिंशद्गवार्धेनार्धभाजः । अपरे मैत्रावरुण- प्रतिप्रस्थातृब्राह्मणाच्छंसिप्रस्तोतारस्तदर्धेन तस्य मुख्यांशस्यार्धेन चतुर्विंशति- रूपेणार्धभाजः । ये पुनस्तृतीयिनः अच्छावाकनेष्ट्राग्नीध्रप्रतिहर्तारस्ते तृतीयिनो मुख्यांशस्य षोडशगोरूपतृतीयांशेन तृतीयांशभाजः । ये तु पादिनः ग्रावस्तुद्- न्नेतृपोतृसुब्रह्मण्यास्ते मुख्यभागस्य यश्चतुर्थांशो द्वादशगोरूपस्तद्भाजः ॥ ननु कथमयमंशानियमो घटते ? न तावदत्र समयः, नापि द्रव्यसमवायः, नापि वचनम् , यद्वशादीदृग्भागनियमः स्यात् ; अतः 'समं स्यादश्रुतत्वादि'ति न्यायेन सर्वेषां समांशभाक्त्वं कर्मानुरूपेण वांऽशभाक्त्वमिति युक्तम् । अत्रोच्यते,—ज्योतिष्टोमप्रकृतिके द्वादशाहेऽर्धिनस्तृतीयिनः पादिनः इति सिद्धव- दनुवादो न घटते; यदि तत्प्रकृतिभूते ज्योतिष्टोमे अर्धतृतीयचतुर्थांशभाक्त्वं मैत्रावरुणादीनां न स्यात् , अतो वैदिकद्विप्रभृतिसमाख्याबलात्प्रागुक्तोऽशनिय- मोऽवकल्प्यत इति निरवद्यम् ॥ २६५ ॥ भाषा— इन एक साथ मिलकर काम करने वालों में जो जिह्म (धूर्त या बेइमान) हो उसे लाभ न देकर बाहर कर दें और जो कोई कार्य स्वयं करने में असमर्थ हो वह (अपनी ओर से) किसी दूसरे व्यक्ति से करावे । इसी के आधार पर ऋत्विजों कृषकों और कारीगरों के विषय में भी विधि समझ लेनी चाहिए ॥ २६५ ॥ इति संभूयसमुत्थानप्रकरणम् । अथ स्तेयप्रकरणम् ॥ २३ ॥ इदानीं स्तेयं प्रस्तूयते; तल्लक्षणं च मनुनाभिहितम् (८।३३२)— 'स्यात्साहसं त्वन्वयवत्प्रसभं कर्म यत्कृतम् । निरन्वयं भवेत्स्तेयं कृत्वापह्नूयते च यत् ॥' इति । अन्वयवत् द्रव्यरक्षिराजाध्यक्ष्यादिसमक्षम् , प्रसभं बलावष्टम्भेन यत्परधनहरणादिकं क्रियते तत्साहसम् ; स्तेयं तु-तद्विलक्षणं निरन्वयं द्रव्य- स्वाम्यध्यक्षसमक्षं वञ्चयित्वा यत्परधनॅहरणं तदुच्यते । यच्च सान्वयमपि कृत्वा १. वचने गवा । २. नियमो । ३. पह्लवते च यत् । हृत्वापव्ययते-मनुः । ४. ग्रहणं ।