याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)
Yajnavalkya Smriti with Mitakshara Tika & Hindi Commentary
महर्षि याज्ञवल्क्य द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत संस्थान · चौखम्बा संस्कृत संस्थान (उद्गम)
पृष्ठ 525, कुल 782 में से
संदर्भ में पढ़ेंजाता यथाक्रममग्रजन्मादयश्चत्वारो वर्णाः । तथा तस्य पादाद् भूमिः, मस्तका- त्सुरसद्म, घ्राणात्प्राणाः, कर्णात्ककुभः, स्पर्शात्पवनः, वदनाद्धुतवहः, मनसः शशाङ्कः, नेत्राद् भानुः, जघनाद्गगनं, जङ्गमाजङ्गमात्मकं जगच्च ॥ १२६-१२८॥ भाषा—जिस ( सकलजीवात्मक ) अनेक रूप वाले आदिदेव का मैंने वर्णन किया है, उसके मुख, बाहु, ऊरु और पैर से क्रमशः चारों वर्ण हुए । उसके पैरों से पृथिवी और शिर से द्युलोक उत्पन्न हुआ । नासिका से प्राण, श्रोत्र से दिशाएँ, स्पर्श से वायु और मुख से अग्नि उत्पन्न हुआ । उसके मन से चन्द्रमा उत्पन्न हुआ और नेत्रों से सूर्य, उसके जघन से अन्तरिक्ष एवं चर और अचर संसार की उत्पत्ति हुई ॥ १२६-१२८ ॥ अत्र चोदयन्ति— यद्येवं स कथं ब्रह्मन्पापयोनिषु जायते । ईश्वरः स कथं भावैरनिष्टैः संप्रयुज्यते ॥ १२९ ॥ हे ब्रह्मन् योगीश्वर ! यद्यात्मैव जीवादिभावं भजते तर्हि कथमसौ पापयो- निषु मृगपक्ष्यादिषु जायते ? अथ मोहरागद्वेषादिदोषदुष्टत्वात्तत्र जन्मेत्युच्यते । तच्च न,-यस्मादीश्वरः स्वतन्त्रः कथमनिष्टैर्मोहरागादिभावैः संयुज्यते ? ॥ १२९ ॥ भाषा—हे ब्रह्मन् ( योगीश्वर-याज्ञवल्क्य ) ! यदि ऐसी बात है तो वह आत्मा ( मृग, पक्षी आदि ) पाप योनियों में क्यों जन्म लेता है ? वह ईश्वर होकर किस प्रकार ( मोह, राग आदि ) दुर्भावनाओं से युक्त होता है ? ॥ १२९ ॥ करणैरन्वितस्यापि पूर्वं ज्ञानं कथं च न । वेत्ति सर्वगतां कस्मात्सर्वगोऽपि न वेदनाम् ॥ १३० ॥ किंच, तथेदमप्यत्र दूषणम् । मनःप्रभृतिज्ञानोपायैः सहितस्यापि तस्या- त्मनः पूर्वज्ञानं जन्मान्तरानुभूतविषयं कस्मान्नोत्पद्यते ? तथा सर्वप्राणिगतां वेदनां सुखदुःखादिरूपां स्वयं सर्वगोऽपि सर्वदेहगतोऽपि कस्मान्न वेत्ति ? तस्मादात्मैवेश्वरो जीवादिभावं भजत इत्ययुक्तम् ॥ १३० ॥ भाषा—मन, आदि ज्ञान-प्राप्ति के साधनों से युक्त होने पर भी उस आत्मा का पूर्वज्ञान ( पिछले जन्म का अनुभव ) क्यों नहीं होता ? स्वयं सभी शरीरों में विद्यमान होने पर भी वह सभी प्राणियों की ( सुख- दुःख आदि ) वेदना को क्यों नहीं जान पाता ॥ १३० ॥ १. तत्तज्जन्मेत्युच्यते । २. करणेनान्वितस्य । ३. पूर्वज्ञानं कथं च न । ४. सर्वज्ञोपि ।