याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

प्रायश्चित्ताध्यायः ५८५ इतरस्य तु 'भिषङ्मिथ्यश्चरन्दाप्यः' ( व्य० १६२ ) इत्यत्र ... यत्तु मन्युनिमित्ताक्रोशानादिकमकुर्वतोऽपि नाम गृहीत्वोन्मादादिनात्मानं व्यापा- दयति तत्रापि न दोषः; 'अकारणं तु यः कश्चिद् द्विजः प्राणान्परित्यजेत् । तस्यैव तत्र दोषः स्यान्न तु यं परिकीर्तयेत् ॥' इति स्मरणात् ॥ तथा यत्र क्रोशकादिजनितमन्युरात्मानं खड्गादिना प्रहृत्य मरणादर्वागाक्रोशनादिकर्त्रा १ वस्त्रा- दानादिना संतोषितो यदि जनसमक्षमूच्चैः श्रावयति नात्राक्रोशकस्यानराध इति, तत्रापि वचनान्न दोषः । यथाह विष्णुः- 'उद्दिश्य कुपितो हत्वा तोषितः श्रावि- त्पुनः । तस्मिन्मृते न दोषोऽस्ति द्वयोरुच्छ्रावणे कृते ॥ इति । एतेषां च प्रमादा- कादीनां दोषगुरुलघुभावपर्यालोचनया प्रायश्चित्तविशेषं वक्ष्यामः ॥ २२७ ॥ भाषा-ब्राह्मण की हत्या करने वाला, सुरा पीनेवाला, (ब्राह्मण का) स्वर्ण चुराने वाला तथा गुरुपत्नी से भोग करनेवाला-ये महापातकी होते हैं और इनके साथ निवास करने वाले भी महापातकी होते हैं ॥ २२७ ॥ ब्रह्महत्यासमान्याह- गुरूणामध्यधिक्षेपो वेदनिन्दा सुहृद्वधः । ब्रह्महत्यासमं ज्ञेयमधीतस्य च नाशनम् ॥ २२८ ॥ गुरूणामाधिक्येनाधिक्षेपः अनृताभिशंसनम् । 'गुरोरनृताभिशंसनमपि महापातकसमानि' ( २।१।१० ) इति गौतमस्मरणात् । एतच्च लोकाविदितदोषा- भिशंसनविषयम् । 'दोषं बुद्ध्वा न पूर्वं परेषां समाख्याता स्यात्संग्रवहारे चैनं परिहरेत्' ( १।२१।२० ) इत्यापस्तम्बस्मरणात् । नास्तिक्याभिनिवेशेन वेदकु- त्सनम् । सुहृन्मित्रं तस्याब्राह्मणस्यापि वधः । अधीतस्य वेदस्यासच्छा- स्त्रविनोदेनालस्यादिना वा नाशनं विस्मरणम् । एतानि प्रत्येकं ब्रह्महत्यास- मानि । यत्पुनः 'स्वाध्यायाग्निसुतत्यागः' ( प्रा० २३९ ) इत्यधीतवेदस्योप- पातकमध्ये परिगणनं, तत्कथंचित्कुटुम्बभरणाकुलतयाऽसच्छास्त्रश्रवणादिना वा विस्मरणे द्रष्टव्यम् ॥ २२८ ॥ भाषा-गुरु पर मिथ्या दोषारोपण, वेद की निन्दा, मित्र की हत्या और पठित वेद एवं शास्त्र का आलस्यवश विस्मरण-इन सबको ब्रह्महत्या के समान ही समझना चाहिए ॥ २२८ ॥ सुरापानसमान्याह- निषिद्धभक्षणं जैह्मयमुत्कर्षे च वचोऽनृतम् । रजस्वलामुखास्वादः सुरापानसमानि तु ॥ २२९ ॥ १. मन्युनात्मानम् । २. कर्ता धनदाना । ३. ततः । ४. मुत्कर्षं च ।