याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

प्रायश्चित्ताध्यायः ५२१ भार्य्याया विक्रयः, 'च'शब्दान्मन्वाद्युक्ताभिचारामतिपूर्व्वलशुनादिभक्षणादेर्ग्रहणम् । एषां गोवधादीनां प्रत्येकमुपपातकसंज्ञा वेदितव्या । मनुना पुनरन्यान्द्यपि निमित्तानि जातिभ्रंशकरसंकीरकरणापात्रीकरणमलिनीकरणसंज्ञानि परिगणि- तानि । (मनुः ११ । ६७-७०) – 'ब्राह्मणस्य रजःकृत्या घ्रातिरघ्रेयमद्ययोः । जैह्यथं पुंसि¹ च मैथुन्यं जातिभ्रंशकरं स्मृतम् ॥ खराश्वोष्ट्रमृगेभानामजा- विकवधस्तथा । संकरीकरणं ज्ञेयं मीनाहिमहिषस्य च ॥ निन्दितेभ्यो धनादानं वाणिज्यं शूद्रसेवनम् । अपात्रीकरणं ज्ञेयमसत्यस्य च भाषणम् । कृमिकीटवयोहत्या मद्यानुगतभोजनम् । फलैधःकुसुमस्तेयमधैर्यं च मलावहम् ॥' इति ॥ अतोऽन्यन्निमित्तजातं प्रकीर्णकं कथ्यते ॥ बृहद्विष्णुना च समस्तानि प्रायश्चित्तनिमित्तान्युत्तरोत्तरलघीयांसि पृथक्संज्ञाभेदभिन्नानि दर्शितानि— 'ब्रह्महत्या सुरापानं ब्राह्मणसुवर्णापहरणं गुरुदारगमनमिति महापातकानि तत्संयोगश्च । मातृगमनं दुहितृगमनं स्नुषागमनमित्यतिपातकानि । यागस्थक्ष- त्रियवधो वैश्यस्य च रजस्वलायाश्चान्तर्वत्न्याश्चांन्निगोत्रायाश्चाविज्ञातस्य गर्भस्थ शरणागतस्य च घातनं ब्रह्महत्यासमानि । कौटसाक्ष्यं सुहृद्वध इत्येतौ सुरापान- समौ । ब्राह्मणभूमिहरणं सुवर्णस्तेयसमम् । पितृव्यमातामहमातुलनृपपत्त्यभि- गमनं गुरुदारगमनसमम् । पितृष्वसृमातृष्वसृगमनं श्रोत्रियर्त्विगुपाध्यायमित्र- पत्न्यभिगमनं च । स्वसुः सख्याः सगोत्राया उत्तमवर्णाया रजस्वलायाः शरणा- गतायाः प्रब्रजितायाः निक्षिप्तायाश्च गमनमित्येतान्यनुपातकानि । अनृतवचनं समुत्कर्षे राजगामि च पैशुनंम्³ । गुरोश्चालीकनिर्वन्धो वेदनिन्दा अधीतस्य त्यागोऽग्निपितृमातृसुतदाराणां च अभोज्यान्नभक्षणं परस्वापहरणं परदारानुग- मनमयाज्यानां च याजनं व्रात्यता भृतादध्यापनं भृतकादध्ययनादानं सर्वाकरेध्व- धिकारो महायन्त्रप्रवर्त्तनं द्रुमगुल्मंवल्लीलतौषधीनां⁴ हिंसया जीवमभिचारमूलकर्मसु च प्रवृत्तिरात्मार्थक्रियारम्भः अनाहिताग्निता देवर्षिपितृणामृणस्यानपाक्रिया⁵ अस- च्छास्त्राधिगमनं नास्तिकता कुशीलतौ मद्यपस्त्रीनिषेवणमित्युपपातकानि । ब्राह्म- णस्य रजःकरणमघ्रेयमद्ययोर्घ्रातिर्जैह्यथं पशुषु पुंसि च मैथुनाचरणमित्येतानि जातिभ्रंशकराणि । ग्राम्यारण्यपशूनां हिंसनं संकरीकरणम् । निन्दितेभ्यो धना- दानं, वाणिज्यं, कुसीदजीवनं, असत्यभाषणं, शूद्रसेवनमित्यपात्रीकरणानि । पक्षिणां जलचराणां जलजानां च वातनं कृमिकीटघातनं मद्यानुगतभोजनमिति मलावहानि । यदनुक्तं तत्प्रकीर्णकम्' इति ॥ कात्यायनेन तु महापातकसमानां विष्णुनाप्युपपातकत्वेनोक्तानां⁶ पातकसंज्ञा दर्शिता—'महापापं चातिपापं तथा १. च मैथुनं पुंसि । २. श्चासगोत्रायाः । ३. पैशून्यम् । ४. गुल्म- लतौषधीनां । ५. स्थानपक्रिया । ६. नुपातकतूवेन ।